Dagboeken uit de tijd van Philipp Franz von Siebold

2011-05-02T16:31:00.002+02:00

Van de laatste 53 dagen van de Hofreis van 1822, worden er door Van Overmeer Fissher maar 7 kort genoemd in zijn verslag. In plaats van de ontbrekende dagen weer te vullen met passages uit andere hoofdstukken van het boek van Van Overmeer Fisscher, volgen deze dagen hieronder.

Op de 6de mei kwamen wij aan in Miako [Kyoto], en op de 8ste hadden bij audiëntie bij de Opperrechter en de Gouverneurs, die ons net zoals de Rijksraden in Edo, maar dan in persoon, ontvingen.
Omdat het vertrek uit Lelystad verhaast werd, hadden wij maar een dag om de beroemde tempel Tsjiwonjo [Chionin], en die van Giwon de Chion Yasaka schrijn?] en Daijwits [Daibutsuji] te bezichtigen, de laatste pronkt met 33.333 afgodsbeelden en is beschreven in het werk van Kaempfer.
Volgens gebruik gingen wij ook naar de Nikin-Tjaya [niken chaya],, een beroemd theehuis, waar wij, in een geheel open tent, beleefd ontvangen en goed onthaald werden. Er waren hier zoveel bezoeken en gezelschappen bijeen, dat wij niet zonder reden veronderstelden, dat wij hier alleen maar uitgenodigd waren, om de inwoners van Miako gelegenheid te geven, de vreemdelingen uit verre landen te kunnen bekijken.

De Nishihongan Tempel in Kyoto. Uit : Nippon

Op de 13e mei gingen wij bij audiëntie bij de Gouverneur van Osaka, die ook jaarlijks enige geschenken ontvangt. Wij werden hier onthaald, en bezichtigden enige tempels, en tevens, al wandelende, ook deze voorname handelsstad zelf. De volgende dag gingen wij naar de schouwburg, een zeer groot lokaal, waar men voor ons en de rest van de stoet de beste plaatsen had gereserveerd. Men voerde afwisselend treurspelen, gevechten en komedies op, waarvan het onderwerp meestal te maken had met de oude geschiedenis van het land. De decoraties en de kleding waren zeer schoon, maar de vrouwenrollen werden ook door mannen vervuld, en de muziek was vervelend. Dit zijn de enige aanmerkingen, die wij kunnen maken op de overigens zowel mooie als ongekunstelde voorstelling, die overigens in alle opzichten onze verwachtingen overtrof.
Van Osaka vertrokken wij naar Fiogo [Hyōgo], waar wij opnieuw vele belangrijke tempels bezichtigden, en op de 22e mei scheepten wij ons in en gingen de volgende dag onder zeil, deden de 25e Tomo aan, om wat drinkwater en verversingen in te nemen, en kwamen op de 28e mei in Simonoseki [Shimonoseki]. Van hieruit vertrokken wij naar Kokura met vaartuigen, en vervolgden toen de terugreis over land naar Nagasaki, terwijl het grootste gedeelte van de bagage, en de goederen die wij onderweg gekocht hadden, met de hofreisbark vetrokken en enige dagen na ons op de bestemde plaats aankwamen.
Op de 4de juni kwamen wij ‘s avonds in Jagami [Yagami], ruim twee mijl van Nagasaki gelegen, waar verschillende tolken, etc., ons geluk kwamen wensen met de behouden terugreis. Wij hadden reeds de vorige avond in Omura een afscheidsmaal met onze reisgenoten gehad, en zij ontvingen van het opperhoofd enkele geschenken tot aandenken. In Jagami werden alle koffers en bagage gevisiteerd en verzegeld, maar dit geschiedde met zoveel bescheidenheid en oogluiking, dat, al waren er ook verboden goederen in verborgen geweest, men alles ongehinderd zou hebben laten doorgaan. Op de 5de juni 's morgens vroeg vertrekkende, kwamen ons van tijd tot tijd tussen Jagami en Nagasaki al onze kennissen tegemoet, en eindelijk ook onze op Decima de achtergebleven landgenoten, die wij na een afwezigheid van honderdtwintig dagen, die wij geheel tussen een vreemd volk hadden doorgebracht, met veel genoegen terug zagen. Ook wijwaren heel blij na deze belangrijke reis, die in de laatste dagen door de sterke hitte zeer vermoeiend was geweest, dat wij weer konden genieten van de vrije en stille rust op het eenzame Decima.
De snelheid en de drukte, waarmee deze reis geschiedt, en ook de beperkingen waaraan men onderworpen is, hadden tot gevolg dat de nieuwsgierigheid slechts gedeeltelijk kon worden bevredigd. Daarnaast in het moeilijk om zonder de trouwe hulp en medewerking van een kundige en bereisde Japanner, ook maar slechts een middelmatige kennis op te doen en voordeel te halen uit de grote hoeveelheid voorwerpen en de bewijzen van maatschappelijke welvaart en beschaving die aan alle kanten de aandacht vragen van de reiziger, vooral de buitenlandse.
Als bijzonderheid moet hier worden opgemerkt, dat er onder alle overige [=niet Japanse] thans levende bewoners van de wereld, slechts acht Hollanders zijn die de hoofdstad van Japan hebben bezocht, die misschien wel de grootste stad ter wereld is.
Graag had ik in een latere periode waarin ik wat meer op de hoogte was van de gebruiken van het land, nog een tweede reis naar Jedo gemaakt. Maar omdat ik toen [in 1828] de post van Pakhuismeester ( eerste ambtenaar na het Opperhoofd) bekleedde, moest ik bij zijn afwezigheid het bestuur van Decima op mij nemen.
In het jaar 1829 heb ik in deze functie afscheid van Japan genomen, en de herinneringen aan mijn langdurig verblijf in dit land evenals mijn aanhoudende pogingen om enigermate bij te dragen aan de kennis van dat land en zijn volk, zullen mij des te aangenamer zijn, wanneer dit werk de goedkeuring van mijn Landgenoten mag krijgen.

Een complete Pdf versie van Van Overmeerr Fisscher’s “Bijdrage tot de kennis van het Japanse Rijk” is in voorbereiding. Martien van Oijen

2011-04-30T15:54:00.000+02:00

Op 30 april bezichtigden wij een beroemde tempel in Gozozi, waar ons verschillende relikwieën werden vertoond van de keizer GONGEN die in dit landschap geboren en opgevoed is. Toevallig werd hier juist het feest van de patroon van deze tempel gevierd, door feesten en vreugdefestijnen, in de omtrek of op het grondgebied van dit gebouw, wat rondom met vlaggen en kransen was versierd. De oudheden van GONGEN SAMA, zoals zijn wapens, kleding, muziektuig, geschriften, afbeelding en andere heilige voorwerpen, werden ons met de meeste zorg en voorzichtigste behandeling vertoond, en dit werd ons als een uitstekende eer toegerekend, die wij beantwoordden aan de hogere geestelijkheid met complimenten en buigingen, en aan de mindere bedienden met enige itsiboe’s, of stukjes goud met een waarde van ongeveer drie gulden.

2011-04-29T15:53:00.000+02:00

Uit het hoofdstuk Aardrijkskunde en Landgesteldheid

Het gehele land is bergachtig en telt vijf vulkanen, waarvan ik slechts de Woensen [Wunze] in de provincie van Simabara, een paar dagreizen van Nagasakki, gezien heb. Er gaat geen jaar voorbij, waarin niet door uitbarstingen en aardbevingen zeer grote verwoestingen en overstromingen worden aangericht, die soms zo lang aanhouden, dat de inwoners er het land om verlaten, of dagen achtereen, uit vrees voor de aardbevingen, hun huizen ontvluchten, en zich in de open lucht een hut of een afdak bouwen, zoals in het jaar 1784 op Decima het geval was, toen de nabijgelegen berg van Simabara zo aanhoudend braakte, en daarna door zware aardbevingen werd gevolgd, dat de Hollanders op Decima, gedurende enige dagen, zich op de beschreven wijze in de open lucht ophielden. Ik heb meermalen aardbevingen bijgewoond, die zo sterk waren, dat zijn spiegels en schilderijen in beweging brachten, en wel 5-10 seconden aanhielden, hetgeen wel tot vijf à zes maal daags, doch in een veel mindere graad herhaald werd. Zelfs werd het op onze schepen, die met dit stille weer zonder de minste beweging in de baai lagen, gevoeld, wat toe te schrijven was aan een ruk, die het anker door de trilling van de grond kreeg, wat natuurlijk aan het schip werd doorgegeven. Het gevoel van een aardbeving maakt de eerste keer een zeer onaangename indruk, en jaagt de mensen een zware schrik aan, waardoor het niet geheel ongelijk is aan de werking van een elektrische schok. Zelden voelt men aardbevingen dan bij zeer stil weer, men zou bijna zeggen, dat de natuur voor die ogenblikken stilstond, om dit verschijnsel nog ontzaglijker te maken.

2011-04-28T15:53:00.000+02:00

de gegoede ingezetenen maken gebruik van uurwerken, waarvan het samenstel sol wel naar de Europese gevolg zal zijn, maar welke een andere tijd verdedigen, die niettemin naar de middagzon wordt geregeld. Zij verdelen de dag in 12 uren, die eigenlijk de namen voeren van de hemel tekenen, maar in de telling een vreemde aanwijzing hebben. Zo wordt, als het middag is, en wij het 12 uur rekenen, bij hen negen geteld. Om een uur, half negen, om twee uur, half acht, 3:00 is bij hen 7:30; 4:00 is bij hen 7:00 enzovoort, totdat wanneer het middernacht is en wij weer zeggen dat het 12 uur is, terwijl het in die afdaling hij hen drie uur zou moeten worden, zij weer met negen beginnen. Wat hiervan de reden is, weet ik niet; want de Japanners die het mij hebben willen uitleggen, schenen hiervan de oorzaak te gebrekkig te kennen, om er de ware oorsprong van te kunnen opgeven. Hoe zonderling deze wijze van term ook mag zijn, het kan geen onregelmatigheid in de tijd verdeling teweegbrengen; maar er komt iets anders bij, wat hiertoe aanleiding geeft, namelijk: dat men op het ogenblik van zonsopgang altijd zegt dat het zes uur is, en insgelijks zes uur bij zonsondergang, zodat de uren van de dag en nacht naargelang de seizoenen vrij wat van elkaar verschillen; hetgeen tegemoet wordt gekomen, door de slinger van het uurwerk te verlengen of te verkorten. Met zonsopgang, op de middag en bij zonsondergang wordt men in de tempel door een zware klok de tijd aankondigen om à en bij tussenpozen de volle uren slaan, hetgeen voor de ingezetenen voldoende is om de dag te verdelen, en de ambachtsman te waarschuwen, dat het tijd is om aan het werk te gaan of daarvan te rusten, teneinde ongestoord die uren vreedzaam met zijn familie en vrienden door te brengen

2011-04-27T15:52:00.000+02:00

Het is de reizigers door allerhande kaarten en tarieven makkelijk gemaakt, om zonder verder aanbeveling of kennis het ganse land door te trekken. Men vindt daarop met alle nauwkeurigheid aangetekend, welke betalingen of verplichtingen gevoerd kunnen worden, afstanden, overvaarten, voorname tempels, herbergen, feesten en andere belangrijke reden, die een vreemdeling nuttig en aangenaam kunnen zijn, en hem voor alle knevelarij en twist vrijwaren.

Het algemene punt waarvan alle afstanden gerekend worden, is de Nipon bassi of of de brug van Japan, midden in de hoofdstad Jedo gelegen, die wel niet juist het centrum van het rijk uitmaakt, maar als zodanig gehouden wordt ten behoeve van de regelmatigheid.

Het is onbegrijpelijk, hoe soms twee of drie personen het kunnen uithouden om een man in zijn norimon of draagstoel en kleine noodwendigheden die te samen wel op een gewicht van 125 Nederlandse pond worden gerekend, op één dag 8-10 mijl [Japanse mijl = 3.9 km] (een Japanse mijl te land mag veilig op 1:00 gaans gerekend worden) afstand te kunnen vervoeren; want veel mensen die niet door de posterijen bediend willen worden, omdat hun dit duurder te staan komt, huren twee of drie dragers soms voor een reis van 50 mijlen in ééns af, en volbrengen die in een bepaalde tijd met dezelfde mensen. Die mensen hebben 's avonds en vooral met slecht weer in bergachtige streken, een zure kostwinning, omdat de wegen steenachtige en ongelijk zijn, en zij geheel in het donker door moeten lopen. Wanneer de regen hun belet de fakkels of de papieren lantaarns aan te houden, doen zij er soms de drie keer zo lang over, en dit zou iemand er vaak toe moeten brengen om te besluiten, [uit te stappen en] om op zijn voeten de nachtherberg op te zoeken.

2011-04-26T15:52:00.001+02:00

De manier van reizen in dit land van de ene plaats naar de andere, gaat niet zo snel als in Europa; maar niettemin is het postwezen op een niet minder geregelde voet, dan alle andere publieke instellingen. Hoewel het land bergachtig is, zou evenwel zeer goed gebruik gemaakt kunnen worden van rijtuigen, als was het maar voor de horizontaal liggende wegen. En of het nu is toe te schrijven aan hun voorliefde voor oude gewoonten, of dat het in het belang van de gewone man wordt geacht om het vervoer over land alleen op schouders te doen, het is zeker dat de Japanners er plezier in hebben om zich op deze langzame maar zekere manier door hun hele land te verplaatsen, en het paard als lastdier gebruikende, net zoals dragers, in een vaste tred naar de bestemde plaatsen van het land te zien trekken.

De posterijen zijn een staatsinrichting, waarvoor iedere Landsheer in zijn gebied moet zorgen, en die op alle grote wegen door ambtenaren wordt vervuld. Naarmate van de moeilijkheid van de weg, zijn de stations van anderhalf tot 4 uur gaans van elkaar verwijderd. In de poststations kan men van dragers en paarden verwisselen, en als men het wil in weinig minuten zijn reis vervolgen, maar de beleefdheid en gedienstigheid van de schone dienstmeisjes in de vertoefhuizen houden de reizigers meestal wat op, om zich met thee of spijs te verversen.

Aan een grote optocht gaan altijd treinmeesters of bezorgers vooraf, en maken dat de benodigde hoeveelheid mensen en paarden gereed zijn. Zeer zelden is dit alles niet in de volmaaktste orde, maar meestal loopt het zonder veel geraas of beweging af, waarover ik in het deel over de Hofreis, meer nauwkeurige berichten zal geven. Langs de kusten en op alle binnenwateren zijn geregelde postvaartuigen aangelegd, om personen en goederen te vervoeren. Deze zijn zodanig ingericht dat zij, bij stil weer of tegenwind, met behulp van riemen altijd vooruit kunnen en zelden een buitengewoon lange reis maken. De briefwisseling geschiedt met dragers die de koffer met de brieven aan een lange stok op de schouders hangen en achter elkaar lopen, met een postbediende daarnaast, die op het eerstvolgende station de hem toevertrouwde commissie in handen van zijn vervanger overgeeft, op welke wijze er dagelijks een afstand van meer dan 20 uur wordt afgelegd. Een vlag met het keizerlijk of een ander wapen, dat op de koffer wappert, is een teken, waarvoor iedere voorbijganger moet wijken, en dikwijls ook gebruiken zij bellen om zich ‘s avonds te laten worden.

2011-04-25T15:51:00.000+02:00

Wanneer men vanaf een berg uitkijkt naar een Japanse stad, kan men het best de regelmatigheid van haar verdeling zien, en levert zij in al haar eenvoud een van de schoonste uitzichten op. De witte muren en zwarte daken doen alles zeer eenvormig lijken, en maken, dat men dit uitzicht met dat van Kaapstad zou kunnen vergelijken, dat door de reizigers die haar op een grote afstand bekijken wel vergeleken wordt met een kaartenhuis.

Omdat de Japanners geen schoorstenen in hun huis gebruiken, kan men het vooral aan de gebrekkige wijze van stoken toeschrijven dat er zo dikwijls brand uitbreekt. Branden hebben hier door de lichte wijze van bouwen nog veel schadelijker gevolgen dan in Europa. Niet zelden verbranden hele straten, wanneer de wind sterk genoeg is, om het vuur over te laten slaan naar belendende huizen, ondanks het feit dat de brandblusmiddelen heel snel ter plaatse worden aangevoerd. Iedere wijkmeester heeft, behalve de pompen en andere gereedschappen, altijd enige emmers met water gevuld staan op een piramidevormige stellage voor zijn huis en tevens een grote hoop zand, waarvan zij zeggen dat het een niet minder nuttig middel voor de blussing van de brand is.

Men zegt dat in de grote steden, vooral in Jedo, vooral mensen uit de lagere klassen zich dikwijls schuldig maken aan brandstichting, om dan gelegenheid te hebben om tot stelen, of om voor zichzelf werk te verschaffen door het opruimen en het opnieuw opbouwen hetgeen snel moet gebeuren en daarom een hoger dagloon beloofd. Het is verbazingwekkend dat zij de moed hebben, om die misdaad te plegen, omdat hiervoor alléén, meer doodvonnissen worden geveld, dan voor alle andere misdaden tesamen, en even buiten de stad de gerechtplaats voortdurend de overblijfselen vertoont van misdadigers die, zonder genade, voor dit feit levend worden verbrand.

2011-04-24T15:51:00.000+02:00

Zoals de wegen overal bezaaid zijn met herbergen of vertoefhuizen, om uit te rusten of te huisvesten, zijn de steden daarvan niet minder rijkelijk voorzien, terwijl dezelfde aldaar veelal ontzettend ruim een uitgestrekt zijn, omdat een Landsheer, die op doorreis is, al gauw 100 en meer personen in zijn gevolg heeft. Alleen de gewone reizigers worden afgezonderd in kleine herbergen. Voor het overige strekt een brief of stedelijk getuigschrift tot voldoende aanbeveling voor de pelgrims of de behoeftige reiziger om zich bij de tempels aan te melden die daartoe bijzondere gebouwen onderhouden, en hen evenals sommige Europese kloosters kost en huisvesting geven. Een burger is desnoods voor zes stuiver per dag op reis gespijzigd en gehuisvest. De boeren of vreemdelingen hebben bepaalde vaste dagen waarop zij waren in de steden ter markt mogen brengen, en verschaffen daar een overvloed die op het eind van de dag voor verminderde prijzen ook te geringe man voorziet. Kwakzalvers met wonder-medicijnen, horoscoop trekkers (verlopen priesters), zoetelaarsters en kunstenmakers maken dit verzamelpunt dikwijls tot een kermis, waar desalniettemin een goede orde heerst, en bovendien iedereen tegen alle overtredingen gewaarschuwd wordt door grote plakkaten met hetzij keizerlijke of stedelijke bevelen, of door grote letters op steen of houten borden,. Doorgaans is er dicht bij het huis van de Gouverneur of Stedehouder een pui of een gevel, afgesloten door een steen of een houten traliewerk waar de keizerlijke plakkaten en hoge bevelen worden aangepakt of uitgeschreven, en een hoge of verheven plaats, die men wel een schavot zou kunnen noemen, die afgedekt is , en met een stenen of houten traliewerk is omgeven, vanwaar de publicaties van de hand van de magistraat luid worden afgekondigd. Zo vindt men ook langs de straten hier en daar afgodsbeeldjes die behoren tot de Busdo sekte op stenen voetstukken, of in kleine cellen of tempeltjes, die op zekere feestdagen 's avonds worden verlicht, en aan welke ook enige bloemen en rijst worden geofferd.

In de bergachtige streken wordt het verse water evenals in Duitsland door fonteinen of waterleidingen verkregen; doch anders maken zij evenzeer gebruik van pompen en regenbakken of grote martevanen, dat zijn grote stenen potten, die in het landschap Fizeeng worden gebakken, en tot twee okshoofden [inhoudsmaat, ca 220 liter?] water bevatten. Dit is een artikel dat ook jaarlijks wordt uitgevoerd om er op Batavia drinkwater in te bewaren waartoe zij bijzonder geschikt zijn.

2011-04-23T15:50:00.000+02:00

Uit de Algemene inleiding

Het is bijna niet mogelijk een vreemdeling een idee te geven van de grote hoeveelheid winkels, en hem de aangename aanblijk van die magazijnen te doen beseffen, die allersierlijkst en zindelijk gerangschikt open en bloot aan de straat, zoveel mensen lokken, om aan hun kooplust of nieuwsgierigheid te voldoen.

De ambachtslieden die hun nering mede aan de straat uitoefenen, beginnen hun arbeid bij het krieken van de dag en zijn zeer ijverig in hun broodwinning, terwijl de vrouw voor het huishouden zorgt, en met weven of een andere bezigheid nog enig onderhoud wint.

De stille of particuliere woningen zijn dicht en hebben vaak de vensters voor het onderste gedeelte met houten latten of tralies beschoten. Aan de huizen van aanzien vindt men een voorplaats of bassecour, die rondom met een muur of een houten beschutting van de straat is afgescheiden. Dit voorplein behoort met éénvormige keistenen belegd te zijn, en dient tot een vertoefplaats voor het gevolg van iedere hoge beambte, waarbij gewoonlijk een loods of een ander bijgebouw met brede luifels dient om een schuilplaats te geven aan de draagstoelen en bedienden. Japanners kennen geen olieverf, en ook geen gebakken steen, maar door een compositie van klei tussen houten ramen gekneed en daarna bestreken met een verfijnde specie in kalk gemengd, krijgt het toch het aanzien van stenen muren, die veelal met een schutting van planken is beschermd tegen regen en lucht. De daken zijn met pannen belegd, net als in Europa, en bij de boeren met stro of spaanders bedekt. Daar Hierna, onder het hoofdstuk van de huishouding, zal ik de verdere richting van de woningen verklaren.

2011-04-22T15:50:00.000+02:00

Toen wij op de 22ste april onze reis voorzetten, ontmoeten wij een paar mijl verder in Omoer [Omuro] de twee zoons van de Landsheer van Nagatz, die zich hierheen hadden begeven om ons aan de binnenkant te ontmoeten, waartoe zij wellicht in Jedo geen geschikte gelegenheid voor hadden gevonden. De oudste beantwoorde ons compliment zeer minzaam, daarbij de Hollandse woorden uitsprekende: "Eerstemaal gezien", wat bij de Japanners in hun taal een term is, die zijn meestal gebruiken, wanneer men elkander voor de eerste keer ontmoet. De genoemde jonge prins had ook de Hollandse bijnaam van MAURITS, en scheen net als zijn vader, veel met ons land en onze gebruiken op te hebben. Zij hadden een aantal dienaren bij zich, die ons dikwijls in Jedo bezochten, en nu ook afscheid van ons namen.

Wij vervolgden onze terugreis langs dezelfde weg, die wij gekomen waren, maar vonden nu de de schone omgeving en de wilde natuur met het heerlijk kleed versierd, dat alleen aan de zomer eigen is. In Harra bezochten wij nogmaals het fraaie verblijf en de tuin, die reeds tijdens de heenreis zoveel schoons beloofde, hetgeen nu door de verscheidenheid van fraaie bloemen en door een heerlijke lommer werd verwezenlijkt.

In Kakigawa bezichtigen wij het graf van het Nederlands opperhoofd Hemmy, bij de tempel Tennenzi, waar een fraaie zerk stond met een Hollands opschrift omringd door een stenenhek, dat was vervallen net als de grond er omheen, en waarvoor onze gezant een jaarlijkse bijdrage tot onderhoud levert.

2011-04-21T15:50:00.000+02:00

De 21ste april. Het werd vier uur in de namiddag eer wij uit de drukte raakten. De beweging in en buiten het huis was boven alle beschrijving, en toen wij op de straat kwamen waren wij verplicht de norimonds te sluiten voor de grote toeloop van de mensen die elkaar verdrongen om de Hollanders te zien, niettegenstaande de harde middelen, die gebruikt werde door de wacht die ons begeleidde tot afwering van het handgemeen. Dichtbij het paleis van de vorst van Sadsuma gingen wij uit de norimonds en wandelden erlangs, om de familie van die achtenswaardige grijsaard te begroeten, die zich samen met de Landsheer voor dat doel aan de ramen vertoonde. Om omstreeks half zeven kwamen wij in de voorstad Sinagawa, waar wij opgewacht werden door onze vrienden uit Jedo, die de avond hier bij ons doorbrachten en afscheid kwamen nemen.

2011-04-20T15:49:00.000+02:00

Het zijn vooral de tempels, die zich het eerst van de overige gebouwen onderscheiden. Meestal gelegen op heuvels, in een fraai lommer, leveren die grote gebouwen een rustige verwachting op van de plaatsen, waartoe zij behoren, omdat de Japanners daaraan veel kunst en sieraden besteden. Wanneer de stad de residentie is van een vorst, dan is hij omgeven met grachten en wallen, met bolwerken en torens van 3-5 verdiepingen hoog, en voorzien van geduchte poorten, om de vijand af te weren. De meeste plaatsen zijn slechts van twee of drie kanten toegankelijk, dat is van de zijde der grote wegen, en overigens door eenvoudige grachten omsloten en hagen omringd. De ingang is, net als de wijken in de steden, alleen afgesloten met een eenvoudig hekwerk, en wordt bewaakt door een wacht. Verschillende steden zijn doorsneden met rivieren of grachten. Hardstenen bruggen verbinden de grootte en brede straten.

De straten zijn zeer regelmatig, en de gevels moeten op een lijn geplaatst worden. Ook mogen de huizen niet meer dan een verdieping hebben, het dak uitgezonderd, omdat kastelen en vestingwerken zich dan meer kunnen onderscheiden.. Men is ook verplicht de voetpaden voor zijn huis met grote uitgehouwen stenen te onderhouden, en voor het schoonhouden te zorgen. De gehele grond is op de meeste plaatsen met platte stenen belegd of met steen of grind tot een harde gelijke vloer aangestampt. Over het algemeen vertonen de huizen uitwendig weinig versiering, omdat de Japanner het gedeelte dat aan de straat uitkomt voor zijn bedienden en als werkplaats heeft ingericht, en het achterste gedeelte, met een tuin tot zijn verblijf, zo aangenaam en gemakkelijk mogelijk, betimmerd.

2011-04-19T15:49:00.000+02:00

Uit de Algemene inleiding
In het algemeen zijn de steden of plaats in Japan zindelijk onderhouden; maar de ligging en welvaart verschilt te veel van de ene stad met de andere, om ze al even fraai te noemen.

In een bergachtig land als Japan vertonen de meeste plaatsen zich in de heerlijkste ligging aan de rivier- of zeekant, meren of andere binnenwateren, die bevorderlijk kunnen zijn voor het vertier en de handel. De bergen zijn evenzeer bewoond als de dalen, en zelden ziet men een landschap waarin men niet verschillende steden, dorpen en gehuchten kan tellen. Het zijn niet, zoals in Europa, de hoge torens die het eerst de nabijheid van de stad aankondigen, maar het gewoel en de drukte langs de wegen, zodat het dikwijls lijkt alsof de hele bevolking dagelijks naar buiten stroomde om van de mooie omgeving te genieten. Behalve in de steile gebergten, zijn de wegen met zeer veel zorg onderhouden, en meestal heel breed, opdat de grote optochten van Prinsen en vVazallen elkaar ongehinderd kunnen voorbijtrekken. Ze bestaan vaak uit de fraaiste lanen van sparren-, ceder-, kastanje- of kersenbomen, en in de vlakke streken, waar meestal rivieren of binnenwateren naar de volkrijke plaatsen stromen, wordt dit aangename toneel nog door het gestadige vertier van vaartuigen verlevendigd.

2011-04-18T15:48:00.000+02:00

Voor wij het eiland Decima verlaten, moeten wij nog een andere plek bezoeken, die van belangs is voor de Hollanders; dat is: de rustplaats van hun doden, of de begraafplaats, gelegen op Inassa, aan de overzijde van de baai bij de tempel van Dinant. Dikwijls gaan wij op onze wandelingen daarheen, en komen nimmer op die plaats, zonder bevreemd en getroffen te zijn door de hereniging aan de nagedachtenis van onze vrienden, die hier door fraaie grafzerken en monumenten, met Hollandse opschriften, onder zulk een menigte van Japanse graven in aandenken worden gehouden. Men vindt weliswaar de meeste van onze graven niet ver van elkaar verwijderd, maar toch gemengd tussen de Japanse, en dit is alweer een bewijs, dat de Japanners niet zo kleingeestig zijn als zij schijnen, want zij zouden net zo goed van ons kunnen eisen, deze overblijfselen van vreemden naar een ver afgelegen plaats te vervoeren, of hen, zoals vroeger gebruikelijkwas, een zeemansgraf te geven. Integendeel, de priester van die tempel, die een nauwkeurig register van de aldaar begravenen bijhoudt, doet zijn dienst voor de overlevenden Hollanders net zozeer als voor de gestorven Japanners, men vindt op de graven dikwijls offers van bloemen, rijst en water; ook worden deze goed onderhouden, waarvoor jaarlijks een kleine gift aan de genoemde tempel wordt gegeven. Wanneer een Hollander in Japan sterft, wordt hij door de Opperbanjoost vóór de begrafenis geschouwd, en in tegenwoordigheid van de Onderbanjoosten gekist. Als hij het eiland rondgedragen is, gevolgd door de aanwezige Europeanen, zet men het lijk in een sloep, hetzij aan de waterpoort, of in de stad aan de zogenaamde mosseltrap, en twee of meer vaartuigen vergezellen de begrafenis. De priester, met twee van zijn onderpriesters, ontvangt het lijk aan de ingang van de tempel, en leidt de stoet naar het graf, waar een tafeltje in gereedheid is gebracht, waarop twee vazen staan, waarin welriekende pitten aangestoken zijn, alsmede twee borden banket, en een klein bekken. Als de kist op de rand van het graf is geplaatst, gaat de priester ervoor staan en vóór het genoemde tafeltje, en doet een luid gebed; de jonge priesters slaan tussendoor op het bekken, en eindelijk geeft hij met een staf die hij in de hand houdt drie slagen op de kist onder het herhaald uitroepen van Namur Amida outs! hetgeen betekent: “God AMIDA bidt voor hem.” Hiermee eindigt de plechtigheid, en de priester neemt de twee flessen arak, twee lange pijpen, en het zwarte satijnen kleed, waarmee de kist bedekt was, hetwelk hem volgens oud gebruik wordt aangeboden, in dank aan.

2011-04-17T15:48:00.000+02:00

Het feest duurt verschillende dagen, maar de 9de en 11de dag van de maand Kfoeguats [Kuguats] zijn de plechtigste, en dan staan alle bedrijven stil. De geringste koelie is dan als een heer, en in plechtgewaad gekleed, en alle huizen worden met schutsels [panelen] en tapijten versierd, en van buiten met schanskleden behangen, waarachter de vrienden elkaar onthalen, en van 's morgens tot 's avonds feesten met eten, drinken en muziek. Het valt gewoonlijk iedere inwoner om de vijf of zes jaren te beurt, dat zijn straat in dat kostbare feest moet delen, en het is onbegrijpelijk, hoe er zulke grote verteringen goedgemaakt kunnen worden, omdat er slechts enkele stukken van het voorgaande jaar worden gebruikt, maar overigens al wat kleding en opschik betreft, nieuw en van de beste stof wordt aangekocht. Deze godsdienstige plechtigheid wordt dus, even als alle andere, in Japan met algemene vreugde gevierd, doch zo eenstemmig en met onderlinge verdraagzaamheid, lust en orde, dat men met de Japanners moet instemmen, dat de goden niet aangenamer kunnen worden vereerd of gediend; en ik mag er bijvoegen, dat het Matsuri feest zoveel bijzonderheden en verscheidenheid bevat dat een uitvoerige en nauwkeurige beschrijving daarvan de beknoptheid van dit werkje zou overschrijden.

2011-04-16T15:47:00.000+02:00

16 april (Vervolg Hoofdstuk Deshima)
Na dit gevolg komen de toneelkunstenaars; in een ogenblik plaats men twee à drie banken, elk van een mat grootte, naast elkander, en daarop enige schermen en decoraties en de acteurs vertonen, onder het geluid van samsies, trommels en andere muziekinstrumenten, een schouwspel dat niet langer dan een hoofdkwartier duurt, maar, zo wel in spraak, gebarenspel als gevoel, zeer ongedwongen en met geestdrift wordt voorgesteld. Als dit afgelopen is, volgt er een grote groep muzikanten, norimonds, bedienden en familieleden, die bij de kinderen horen en die de stoet afsluiten, en weer plaats maken voor de volgende.
De eerste opvoering geschiedt voor de strohut, die hiervoor genoemd is, ter ere van de God SUWA, en rondom het plein zit een menigte toeschouwers, waaronder ook de leden van de regering en de Hollanders elke afzonderlijke stellages hebben, om dit feest bij te wonen. De opvoeringen geschieden op verschillende punten van de stad, en de 11 of 12 treinen volgen elkaar altijd geregeld, zonder dat er ergens enige wanorde optreed, niettegenstaande de grote menigte mensen die dit feest bijwonen. Om 7 uur 's morgens begint de eerste stoet of optocht, en het is gewoonlijk 12 uur op de middag, voordat de laatste heeft gespeeld, en tot laat in de avond ontmoet men nog dezelfde treinen in een ander gedeelte van de stad, zodat men niet hoeft te vragen of de krachten en vermogens van deze kinderen op de proef gesteld worden.

2011-04-15T15:47:00.000+02:00

15 april
Gedurende ons verblijf gebeurde het verschillende malen dat er brand uitbrak, en op een zekere avond gebeurde dit onheil tegelijkertijd op drie punten van de stad, hetgeen wij vanaf een platje, dat boven op het dak van ons huis was, zeer duidelijk konden zien. Een van de brandende straten was niet ver van ons verwijderd, maar daar dat men berekend had, dat de brand door de windrichting ons gebouw niet zou kunnen schaden, maakte men men zich verder niet druk om de gevolgen, en men verhaalde de volgende dag, dat er slechts één straat was afgebrand hetgeen men als een goede afloop beschouwde.

Gedurende de laatste dagen van het verblijf ontvingen wij aanhoudend bezoek, zelfs tot aan de morgen van ons vertrek, hetgeen uiteindelijk afgesloten werd door de afscheidsgroeten van de secretaressen van de Nagasakische en Jedosche Gouverneurs.

2011-04-14T15:46:00.000+02:00

14 april
Hoe lastig ook deze dienstplichtige bezoeken zijn, moet ik bekennen, dat wij ons verblijf in Jedo alleraangenaamst doorbrachten onder het afwisselend gezelschap van de zogenoemde Hollandse vrienden, tot welk in het bijzonder die geleerde behoorden. Ook de familie van onze hospes GENGEMON, en de Opperbanjoost zowel als de tolken SINSAYMON en SAKFSABRO, droegen veel daaraan bij, omdat zij zeer oogluikend en inschikkelijk waren omtrent alles, wat bij ons omging, terwijl wij, in het tegenovergestelde geval, zeer vervelende dagen in Jedo zouden hebben moeten doorbrengen.

De Opperbanjoost en de hospes onthaalden ons op een buitengewoon keurig gastmaal, waaraan kosten nog zorg gespaard waren, om ons een idee te geven van de Jedosche weelde en étiquette. Veel van de zogenoemde Hollandse vrienden verschenen bij die gelegenheid in Hollandse kleding, die van oude tijden allengkens was bijeen gebracht, en, te samen genomen, een allerkoddigst geheel opleverde. Zij gaven ons door dit alles, zowel als door menige bereidwillige diensten, de ondubbelzinnigste blijken van vriendschap en genegenheid, en ik geloof zelfs, dat men wel iemand zou hebben kunnen overhalen, om ons in Japanse kleding 's avonds door de stad te leiden, indien men het niet voor ongeoorloofd had gehouden, zulke brave lieden aan de gevaren bloot te stellen, die het ontdekken van zo’n overtreding der wet voor hen ten gevolg zou kunnen hebben. Want zonder dat men enig geweld of de minste mishandeling te vrezen had, zou de toeloop van mensen, in zo’n grote stad als Jedo, de grootste verwarring en moeilijkheden kunnen veroorzaken. Wij ondervonden dit reeds, wanneer wij ons vertoonden aan de ramen, die op straat uitzagen, en men, daar men noch door politie, noch door geweld, de menigte kon keren, toevlugt moest nemen tot het vriendelijke verzoek, om ons niet langer te vertonen.

2011-04-13T15:46:00.000+02:00

De 13de en 14de kwamen op dezelfde wijze als de vorige dag, de keizerlijke sterre- en natuurkundigen, met enkele geneesheren. Omdat het Opperhoofd, door onpasselijkheid dit bezoek niet kon ontvangen, moest ik zijn plaats innemen, en kon niet anders dan hen ten antwoord staan, hoe moeilijk het ook was, om in die door mij onbeoefende vakken aan de weetgierigheid van zo veel kundige mensen te voldoen. De punten van onderzoek gingen voornamelijk over de uitvindingen en de werking van de controleur, barometer en thermometer, de tijdrekening, het kompas, de lengte op zee, de loop van zon, maan en sterren en andere fysische en mathematische onderwerpen, waaromtrent ik, minder door eigen kunnen, dan wel door de toevlucht tot enige boeken, voor dat doel meegenomen, hun enigermate kon voldoen. Gelukkig waren deze geleerden ook grote liefhebbers van het ondermaanse, en toen het mij lukte, om hun aandacht op de likeuren en confituren te bepalen, liep de bijeenkomst eervol voor mij af.

2011-04-12T15:45:00.000+02:00

De 12de april hielden wij een zitting voor het college van keizerlijke artsen, welke altoos eenmaal aan de buitenkant, in tegenwoordigheid van de Opperbanjoost worden ontvangen. Zij waren zestien in getal, en hielden ons ongeveer vijf uur bezig met allerlei vragen, meestal over hun vakgebied, en over het algemeen zó beredeneerd, en met wederleggingen op de antwoorden, die onze doctor hun graf, dat deze met recht moest toestemmen dat zijn kunde op de proef was gesteld.

2011-04-10T15:45:00.000+02:00

10 april
bij het afleggen van de audiëntie hadden wij de gelegenheid, om een gedeelte van de stad te zien, onder andere de Nipon basi of brug van Japan, vanwaar alle afstanden in het Rijk worden gerekend; deze brug ligt overeen smalle rivier, die door de stad loopt, en heeft verder niets merkwaardigs, dan dat zij is ingewijd door ene grijsaard van 143 jaar oud, genaamd SAMASAKIE SJESAYMON, die deze brug het eerst overging, als een zinnebeeldige voorspelling van de duurzaamheid van die stichting. Zijn vrouw was 139 jaar; zijn zoon, ZESO genaamd 112, en de vrouw van zijn zoon 109 jaar; de zoon van deze laatste was 92 en zijn schoondochter 89 jaar; deze hadden weer een zoon van 70 jaar, terwijl zijn vrouw 69 jaar oud was, die hadden weer een zoon van 41 en een huwbare dochter van 39 jaar. Dit alles was zeker een buitengewone samenloop [van omstandigheden], hoewel het overigens niet vreemd is, in Japan mensen te vinden die de ouderdom van 100 jaar bereikt hebben.

2011-04-09T15:45:00.000+02:00

De 9de gingen wij in de zelfde orde als de 6de, uitgezonderd dat wij nu in het zwart gekleed waren, ter afscheidsaudiëntie bij de Keizer en de Kroonprins, waarbij het Opperhoofd de gewone geschenken van zijden geschenkrokken ontving, en bovendien een buitengewoon geschenk van 120 schuitjes zilver die samen een waarde van 500 theilen hadden. Ook weerde aan onze gezant bij de Keizer enkele reglementen voorgelezen, die wij in ons verkeer met de Japanse natie moeten nakomen, en nadat dit plechtig gehoor was afgelopen, ontving het Opperhoofd in het logement de gezanten van de Rijksraden, Tempelheren, Gouverneurs, enz., die in naam van hun heer en meester's afscheid kwamen nemen, en kwamen bedanken voor de aangeboden geschenken. Als tegengeschenk boden zij ons elk enkele zijden kabaaijen aan, die echter van een mindere kwaliteit waren dan die welke door de Keizer geschonken werden.

2011-04-08T15:44:00.000+02:00

8 april
De volgende dag werd op dezelfde manier als bij de Rijksraden een bezoek bij de Gouverneur van Jedo afgelegd, waar wij ook door de secretaris werden ontvangen, en op Japanse manier op sakki en warm eten onthaald werden. Daarna hadden wij nog een audiëntie bij de twee Tempelheren. De Gouverneur van Nagasakki kon ons niet ontvangen, waarschijnlijk omdat hij zeer eenvoudig gehuisvest is, en hier, onder het grote aantal van grote Heren, zijn geringe staat voor ons wilde verbergen. Inderdaad zagen bij het paleis van de Keizer dezelfde man, die zich in Nagasaki zo sterk doet gelden, hier als een bediende ronddraven, waardoor hoe langer hoe meer wij vroeger gemaakte opmerking bevestigd werd, dat werkelijk alleen de hogere standen in Japan, waar onder ik voornamelijk reken diegenen die aan een hoofse dienst zijn gebonden, als slaafs beschouwd moeten worden.

2011-04-07T15:44:00.000+02:00

7 april

Van hier vertrokken wij naar het paleis van de kroonprins waar dezelfde ceremonie plaatsvond, doch niet voor de kroonprins zelf, maar voor drie daartoe benoemde Rijksraden. Het paleis van de Nisnomar of kroonprins is fraai gelegen op een heuvel, waar men zich enigermate een denkbeeld van de uitgestrektheid van het keizerlijk paleis kan vormen, maar geenszins van de stad, waarvan onze ogen het einde niet kon bereiken. Wij zouden ons heden zeer goed met de afgelegde complimenten kunnen tevredenstellen; maar toen begon pas de lastige en zeer vermoeiende audiëntie bij 13 Rijksraden, die ook alle binnen de muren van het paleis wonen. Zij lieten ons overal door hun Gokaro’s of secretarissen ontvangen, met de verontschuldiging, dat die Heren nog in het paleis waren. Maar het is meer waarschijnlijk, dat zij achter de schuiven zaten te gluren om ons des te vrijer te kunnen opnemen. Er was althans achter de schermen zoveel beweging en gedrang, dat wij met zekerheid moesten veronderstellen dat er een aantal mensen verscholen zaten, om ons te zien. Bij een van die bezoeken met dit vermoeden tot zekerheid gebracht, omdat er plotseling een schuif bezweek, en er een heleboel vrouwen voor de dag kwamen, die ook even schielijk wisten te vluchten, en zeker veel op hun rekening hebben gekregen omdat ze op die wijze de étiquette van onze ontvangst hebben geschonden. Bij elk van deze bezoeken werden pijpen, tabak, groene gemalen thee en grote borden met banket voor ons klaargezet. Het laatste werd door de Japanners zorgvuldig ingepakt, en in onze hassambakko’s meegenomen. Men vroeg op verschillende plaatsen om de hoed en de degen van het Opperhoofd en onze horloges te mogen bezichtigen. Terwijl ik de aangename plicht had om bij ieder bezoek enige vellen papier met roodaarde [rood krijt] te beschrijven, wat mij, behalve door de vermoeienissen van de dag, ook door de zittende houding op de matten tenslotte vooral zeer moeilijk, ja bijkans onmogelijk werd. Het was half tien 's avonds toen wij van deze eervolle plichtplegingen thuiskwamen, en toen moesten wij nog een aantal bezoeken en gelukwensen afwachten, als was het of men door complimenten onze krachten en gezondheid op de proef wilde stellen; want het werd op het laatst een koortsachtige beweging, waaronder menigeen bezweken zou zijn.

2011-04-06T15:43:00.000+02:00

De 6e april. Heden was de afgesproken dag voor de plechtige auditie bij de Keizer van Japan. De vorige avond ontvingen wij nog een statig bezoek van de Opperbanjoost, om ons dit te herinneren, met de aanbeveling, om 's morgens om 6:00 in het paleis te zijn. Wij gingen inderdaad tegen dat uur van huis in groot kostuum, en met ons gevolg in complimentgewaad. Het Opperhoofd is bij deze gelegenheid alleen in het fluweel gekleed, en heeft, de grote Pajong [Parasol] een degen, twee hassambakko’s, met dikke koorden en kwasten, en wij (Scriba en Doctor) elk een hassambakko, welke aan een lange steel door een man gedragen wordt, en naast de norimonds gaat het dubbel aantal der bedienden, die men gewoonlijk heeft. Na weinige minuten gaans kwamen wij aan een hoge muur en over een brug door de eerste poort van het gebied van het keizerlijk paleis, alwaar wij een grote wacht vonden, terwijl wij aan wederzijde van de brede wegen grote gebouwen zagen, welke uitwendig even eenvoudig als andere Japanse huizen, toch hoger opgetrokken waren.

Aan de tweede brug komende, gingen wij uit de norimonds en te voet tot aan de derde brug en kwamen voorts door een grote poort en langs een statiewacht. Van deze laatste poort af moesten wij blootshoofds gaan, waarom wij de hoeden aan onze bedienden gaven. Verder kwamen wij nog door verscheidene brede straten, tot aan de zogenaamde wacht van honderd man, recht tegenover de laatste poort van het eigenlijke verblijf van de keizer. In deze wacht kregen wij een vertrek om te vertoeven, totdat de Rijksgroten, die op deze audiëntiedag verwacht werden, binnengekomen zouden zijn. Intussen ontvingen wij hier bezoeken van de Gouverneur van Nagasakki, van de Commissarissen der vreemdelingen en van de commandant van de wacht, die ons op de Japanse wijze complimenteerden. Gedurende een paar uren, die wij hier vertoefden, zagen wij de optochten die herwaarts stroomden, elk voorafgegaan door enige bezemdragers die aanhoudend schreeuwden Stay! Stay! en de stenen of onreinheid van de weg ruimden. Aan de poort van het paleis stilhoudende gaat alleen de Landsheer of hoge beambte, wie hij ook moge zijn, met zijn secretaris naar binnen, gevolgd door een paar bedienden, die de pajong boven het hoofd dragen, en bij het paleis de sabel en de muilen bewaren.

Eindelijk werd het ook onze beurt, en daar het juiste regende, kwam het ook te pas, dat onze gezant de grote pajong gebruikte. Wij vonden achter het eerste plein nog een tweede, en daarna een groot voorplein, met eivormige stenen belegd. De drukte en oploop heeft mij in deze ogenblikken weinig meer doen opmerken, dan het grote portaal met een luifel overdekt, dat dient als ingang tot het paleis. Het gebouw zelf ligt op een hoogte, en is, evenals andere huizen, enige voeten boven de grond gebouwd, waardoor men waarschijnlijk van enige punten een fraai uitzicht over de stad moet hebben. Men leidde ons hoeksgewijze langs enige brede galerijen, waarvan de rechterzijde met grote vertrekken was betimmerd, en de linkerzijde gemeenschap had met de open lucht. Men zei ons, dat deze vertrekken de vertoefplaatsen waren van de dagelijks aan het Hof verblijvende Rijksgroten, en ook ons werd een dergelijke zaal aangewezen, die allersierlijkst was betimmerd, en met heerlijke verlakte en vergulde schuiven [=schuifdeuren], matten en zolder [plafond] pronkte. Wij plaatsen ons in een van de hoeken van dit vertrek, nu eens staand, en dan weer op Japanse wijze op de matten neerzittende, maar we werden onophoudelijk bespied door degenen, die dit vertrek voorbijgingen, want de schuiven, die het vertrek van de galerij afsluiten, waren weggenomen. Hier zaten ook twee of drie Keizerlijke dwarskijkers, die op zekere afstanden door het hele paleis de wacht schijnen te houden. Wij kregen hier afwisselend bezoek van onze Nagasakische Gouverneur, van de Commissarissen der vreemdelingen, de Keizerlijke bozen, of kamerpages, en onder andere ook van de Landsheer van Fizeeng, die allen zeer wellevend waren. Maar ook waren er een aantal vrijpostige, vooral jonge lieden, die dikwijls zeer onbeschaamd voor ons kwamen staan, en na ons van nabij beschouwd en van hoofd tot voeten opgenomen te hebben, zonder de minste groet of buiging heengingen, en welke men dan ook niet beter kan straffen, dan door, zonder enige schijn van ontevredenheid, de lange mantel, die men draagt, tot aan de hals toe voor hen te sluiten. Na een uur in dit vertrek te hebben doorgebracht, vergezelden wij het Opperhoofd naar de Audiëntiezaal, waar hem bij de derde pilaar de plaats werd aangewezen, waar het compliment gemaakt moet worden. Dit vertrek was zeer groot, doch eenvoudig, zonder pracht. De geschenken, die door ons meegebracht waren, stonden hier op zindelijke toonborden gerangschikt. Men wees ons recht tegenover de ingang een enigszins verheven plaats, waar de keizer zou verschijnen, aan de linkerzijde van hem de plaatsen van de bloedverwanten en Rijksraden, en zo vervolgens naar rang. Hoewel al wat men dit paleis ziet, uitmunt zowel door keurige en zindelijke betimmering, als door een meer groot voorkomen dan alle andere gebouwen, is dit gedeelte, dat wij zagen, eigenlijk teveel aan de openbare dienst toegewijd, dan dat men aldaar pracht of weelde zou kunnen aantreffen. De sloten en het beslag van de deuren en schuiven waren kolossaal, en het lak-, verguld-, en snijwerk rijk, doch eenvoudig. Wederom in de vertoefzaal teruggekomen, kwam er een zwaar onweer opzetten, wat gelukkig maar een bui van enkele ogenblikken was, daar anders wellicht de audiëntie uitgesteld zou zijn, omdat Zijne Majesteit zeer bevreesd was voor de donder. Omstreeks 11 uur werd het Opperhoofd der audiëntie geroepen. Na een kwartier afwezig te zijn geweest kwam hij bij ons in de vertoefzaal terug. De hele plechtigheid bestond uit het op de aangewezen plaats maken van het compliment op de Japanse wijze, en in die houding enige seconden met het hoofd op de matten te liggen, totdat er geroepen werd: Capitan Holanda! Behalve een zacht gesuis, waarmee de Japanners diepe eerbied inboezemen, heerste er een doodse stilte. De Gouverneur van Nagasakki en de Oppertolk waren de énigen, die het Opperhoofd vergezelden, en hem het teken gaven, dat hij vertrekken kon, hetgeen, evenals bij het inkomen, in een gebogen houding geschiedt, zodanig, dat men wel een aantal mensen ziet, maar, zonder de Japanse wellevendheid te kwetsen, niet kan rond zien naar hetgeen anders de bijzondere aandacht en nieuwsgierigheid zou wekken.

2011-04-05T15:43:00.000+02:00

5 april [27(9)]
Wij ontvingen op die manier bezoeken van de Secretaressen van de Landsheer van Satsuma, die een geschenk meebrachten van 12 fraaie vogels, 15 zeldzame planten, een paar kleine hoenders, een paar konijnen, een paar een waaiereenden, en enige stukken zijden stof, doch alles zo keurig in kooien en dozen, dat de waarde en de kosten daarvan zeker meer beliepen, dan de inhoud zelf. Wij ontvingen ook bezoeken van de Landsheren van Mtasmay en van Tamba, van de Secretaris van de Keizer, Minagawa Sagami genaamd, van de Landsheer van Mito, en voorts een aantal Secretaressen van de Landsheren van Nakats, Firakatta, Owari, Caga, enz., zodat wij over eenzaamheid of verveling niet te klagen hadden.

2011-04-04T15:42:00.000+02:00

4 april [27(8)]
De Opperhoofds dienaren van Decima, die allen Hollands verstaan, zijn meestal onze onderhandse tolken, en bij zodanige gelegenheden grote Heren, omdat de Landsheren en andere hoge personen, die aan de binnenkant komen, zich eerder van onze dienaren dan van de gouvernements-tolken bedienen. Meestal komen die grote Heren laat in de avond, en zij maken zich niet als zodanig bekend voor de volgende dag, wanneer zij een van hun Secretarissen sturen met een geschenk, om voor de ontvangst te bedanken. Men maakt dan ook bij een dergelijke gelegenheid niet de minste plichtplegingen, en zij komen dikwijls in linnen- of gewone burgerkleren, zoals ook met mensen uit hun gevolg, die, wanneer de Prins echt vergenoegd en vrolijk is, zeer vertrouwelijk worden, en alles opschrijven wat zij van ons verhaal, of de inlichtingen die zijn vragen, willen onthouden. Zij zijn altijd minzaam, onderhoudend en onvermoeibaar in het stellen van allerhande vragen, meestal over onze Europese kunsten, wetenschappen, zeden en gebruiken, of de ligging en regering van Holland en onze Indische bezittingen. Maar zij reppen nooit over hun eigen staatkunde.

2011-04-03T15:42:00.000+02:00

3 april [27(7)]
Bij deze bezoeken pakten zij menigmaal de koffers met kleren uit, zagen met verwondering hoe alles gemaakt was, en waren zeer nieuwsgierig om te weten, hoe die kleren aan het lijf gingen. Wij bemerken duidelijk hun grote belangstelling en verwondering, en waren dikwijls genoodzaakt om hun het een of ander te geven, of, door bemiddeling van hun dienaren, die zij er op uit stuurden, enige artikelen van waarde over te doen. In ieder geval moesten zij iets ter gedachtenis meenemen, al waren het ook maar een paar Hollandse woorden op hun waaiers, kabaaijen of een stuk papier geschreven. Maar, omdat wij voldoende op deze bezoeken voorbereid waren, konden wij meestal de uitverkorenen met enkele ringetjes of andere kleinigheden gelukkig maken.

2011-04-02T15:41:00.000+02:00

2 april [27(6)]

Het ontbrak niet aan kooplieden of kramers, die ons de schoonste waren aanboden, zelfs tot veel billijker prijzen, en oneindig veel beter, dan wij in Nagasakki gewoon waren. En hoezeer men nooit zogenaamde verboden goederen meebracht, kostte het echter weinig moeite, om die te krijgen. Maar omdat de hospes en de beambten op hun beurt, hun vrienden of kennissen bij ons brachten, konden zij evenmin die kennissen van ons weren die wij graag zagen, en dit maakte, dat wij dikwijls tot laat in de nacht bezoek ontvingen. Vooral de grote personages, die niet dan in het geheim, of aan de binnenkant, belet vroegen, kwamen altijd 's avonds laat. Zelden gebeurde het, dat hierbij niet enig geschenk aan voorafging, meestal bestaande uit stoffen, lakwerken, fijn papier, waaiers, brieventassen, tabaksdozen en pijpen, of Miseratie’s (de verbasterde Japanse naam van het woord zeldzaamheden) omdat zij weten, dat de Hollanders op dergelijke zaken gesteld zijn. Wanneer het geschenk van waarde of belang was, werd hun door het Opperhoofd iets als tegengeschenk aangeboden, hetwelk echter met alle omzichtigheid door een tweede hand moest geschieden, en in het bijzonder was onze gezant er op bedacht, op deze wijze de vriendschap van de Gouverneur en andere beambten, die onze zaken behartigen, voor ons te winnen. Hoewel, volgens de order, bij ons geen vrouwen mochten worden toegelaten, was de toeloop van de schone sekse in deze plaats dikwijls nog groter dan op andere plaatsen. Soms bracht een enkele heer zes dames mee, vooral 's avonds, waardoor de aanzienlijke voorraad van banket en likeuren die wij hadden meegebracht sterk verminderde.

2011-04-01T15:41:00.000+02:00

1 april [27(5)]
Zolang de audiënties bij de keizer nog niet afgelopen waren, had men veel te doen met de sortering en schikking van de geschenken. De extra-geschenken werden afgetekend, elke lap laken werd aan weerszijden verzegeld, en iedere portie op zindelijke toonborden geplaatst, en aldus naar de paleizen in de vertoefzalen gebracht op de dag, dat onze gezant ze kwam aanbieden. De veelvuldige bezoeken van de secretaressen en Gouverneurs-gecommitteerden deden ook blijken, dat zij vol zorg waren voor de aangekondigde dag. Vooral joeg de kleinste ongesteldheid van het Opperhoofd hen grote vrees aan, want het verzuimen van deze plechtigheid, of enige fout tegen de étiquette, wordt de Gouverneur van Nagasakki aangerekend, en het zou deze zeer moeilijk vallen zich te verontschuldigen of zich van de verantwoordelijkheid hiervoor te zuiveren.

2011-03-30T15:40:00.000+02:00

30 maart [27(4)]
Eigenlijk zou niemand tot ons mogen worden toegelaten dan diegenen, die ambtshalve iets bij ons te verrichten hebben, en zou daarvan nog eerst kennis moeten gegeven worden aan de in Jedo verblijvende gouverneur van Nagasakki, maar de Japanse Nayboen of binnenkant is zo heilzaam in dit opzicht, dat ieder, door een kleine aanbeveling aan de hospes of aan onze bediende, wordt toegelaten, en wij dikwijls meer dan ons lief is met bezoeken worden overladen. Het spreekt vanzelf, dat bedienden ons eerst de persoon moeten aanmelden, voordat zij dezelfde binnenleiden. Meestal zijn zij van enige aanbevelingen voorzien, en omdat het moeilijk is hierin enige uitzondering te maken, loopt het vaak zo druk, dat de kamer te klein wordt, en men om weer eens vrij zijn, of van het gezelschap bevrijd te zijn, de zaal voor enige ogenblikken moet verlaten. Toen wij in Jedo aangekomen waren, kregen wij een plechtig bezoek van de Gouverneur MAMYA vergezeld door onze Opperbanjoost. Bij dergelijke gelegenheden en wanneer er hoge beambten ambtshalve komen, maakt men hun het eerste compliment wederkerig op de Japanse wijze, maar daarna bedient men zich van stoelen, en wordt overigens iedereen op Europesche wijze ontvangen.
Ons voornaamste gezelschap was de genoemde ondertolk SAIZURO de geneesheren CASTRAGAWA [Katsuragawa], ook genaamd BOTANI CUS, GENTAK [Ōtsuko Gentako] WOEDAGAWA [Udagawa Genshin], TJOAN [Minato Chōan], de Keizerlijke sterrenkundige, bijgenaamd GLOBIUS, die allen Hollands verstonden, en dagelijks omtrent een of ander opheldering kwamen vragen. Ook waren er verschillende dienaren van de Landsheer van Nagats [Nagatsu], die, net als hun Heer een Hollandse naam gevraagd hadden, en graag bij ons waren, al was het maar om onze gebruiken te leren kennen.

2011-03-29T15:40:00.000+02:00

29 maart [27(3)]
Omtrent half vijf in de namiddag kwamen wij in Nagasakkya aan, waar wij vier kamers hadden, die, uitgezonderd twee ramen, die op een nauwe straten uitzagen, allen aan de binnenplaats liggen. Het Opperhoofd betrekt er twee kamers, de scriba en de doctor hebben [samen] één vrije kamer, en de vierde is de algemene zaal, ingericht voor de ontvangst van bezoekers, die door de Hollandse stoelen, tafels, tapijt en enkele kleine meubels spoedig een Europees aanzien krijgt. De bedienden hebben hun vertrekken op dezelfde verdieping, en de Opperbanjoost en de tolken, evenals de andere bedienden van de stoet hebben hun kamers in een ander gedeelte van dit gebouw, terwijl de geschenken in een daarvoor ingericht brandvrij [=stenen] pakhuis worden bewaard. Er is geen 305 twijfel, dat het onder de grote hoeveelheid bedienden die ons omringen niet heeft ontbroken aan dwarskijkers of spionnen. Deze dwarskijkers doen zich, vooral in Jedo, onder allerlei vermommingen voor, hetzij als kooplieden, geestelijken of beambten, en men is daarom altijd op zijn hoede, om niemand enig vertrouwen te schenken, dan aan diegenen, die men enigszins heeft leren kennen; hoezeer ik niets zouden weten te verzinnen, wat door drie Europeanen in de korte tijd, die zij in Jedo doorbrengen, ten nadele, of tot gevaar van de staat, ondernomen zou kunnen worden. De geheimen bepalen zich hier dus voornamelijk tot het aanschaffen van enkele goederen en zeldzaamheden, die in Decima nooit te krijgen zijn, en tot het houden van een meer ongedwongen omgang dan de wet voorschrijft, met enige Japanners, die men als zijn vrienden beschouwd. Aan de poort van ons gebouw staat een dubbele wacht, die altijd rondom het huis gaat, en voorbijgangers verbiedt zich hier op te houden.

2011-03-28T15:40:00.000+02:00

28 maart [27(2)]
Reeds lang voordat wij in Sinagawa [Shinagawa] kwamen, trokken wij, onder het gewoel van een talrijke schare, door brede straten, die alle tot de stad Jedo mogen worden gerekend. En van de laatstgenoemde plaats tot aan ons verblijf, waren we nog ruim twee uur onderweg, terwijl wij met stevige pas, en harder dan gewoonlijk doorliepen. Onze herberg Nagasakkya ligt dicht bij het keizerlijk paleis, dat het middelpunt van de stad is, en volgens opgave een diameter van een halve mijl zou beslaan. Volgens die berekening bedraagt de diameter van de hele stad Jedo vijf a zes uur gaans.

Het idee, de nieuwsgierigheid, die bij het binnengaan van zulk een grote stad wordt opgewekt, niet te kunnen bevredigen, maakt natuurlijke een onaangename indruk, want alleen tijdens de audiënties komt men op straat, en er schiet dus niets over, dan zijn heil te zoeken in de omgang met vrienden en nieuwsgierigen die ons komen bezoeken, en zich tevreden te stellen met de berichten, die men van hen ontvangt.

2011-03-27T15:39:00.000+02:00

De aantekeningen van de 27ste zijn zo uitgebreid, dat ze geplaatst worden van 27 maart tot 6 april.

Op de 27e was met het aanbreken van de dag alles in rep en roer; iedereen was even druk bezig. De beste kleren werden aangetrokken en wij verlieten om negen uur Kawasaky, trokken over de rivier Rokfgogawa [Rokugogawa] , en kwamen om half 12 in Sinagawa [Shinagawa], de voorstad van Jedo, onder een verschrikkelijke toeloop van mensen. Van Miako tot hier hadden wij een afstand van 133 Japanse mijl, die men op even zoveel uren kan rekenen, afgelegd. Wij waren genoodzaakt hier enige tijd te vertoeven, en een aantal bezoeken op te wachten van vrienden en kennissen die zowel ons, als de Opperbanjoost en de tolken kwamen verwelkomen. Om twee uur vertrokken wij van hier, en wandelden tot voorbij het paleis van de Prins van Sadzuma [Satsuma], die in 1818 persoonlijk hij het opperhoofd een bezoek had afgelegd. De trein werd voorafgegaan en begeleid door enkele stadssoldaten, hoofdzakelijk om de orde te bewaren. De straten waren zo vol mensen, dat men nauwelijks iets van de huizen kon zien. En hoewel onze begeleiders op een vrij gevoelige wijzen het volk afweerden, beletten dat niet, dat men de dragers van van de norimonds bijna verdrong. Over het algemeen gingen wij door brede straten, aan beide zijden met stenen geplaveid, en, even als in andere steden, regelmatig met huizen bebouwd. Men ziet hier zeer grote gebouwen en winkels, de laatste met schanskleden behangen. Voor dergelijke winkels en vooral daar, waar stoffen verkocht woorden staan enige jongens, die de waren aanprijzen en om het hardst schreeuwen, ten einde de aandacht van de voorbijgangers op de winkels te vestigen. Men houdt hier, net als in Engeland, veel van grote uithangborden en opschriften voor die magazijnen, en ofschoon hier geen rijtuigen het gedruis en de drukte vermeerderen, kan ik de beweging in die stad niet beter dan met die van Londen vergelijken.

2011-03-26T15:38:00.001+01:00

26e tot Kawasaky [Kawasaki]. Wij ontwaarden hoe langer hoe meer, dat wij in de nabijheid van de grote stad kwamen. Beweging langs de wegen, grote optochten, grote vertoefhuizen, en zelfs een beetje verschil in kleding en sommige gebruiken maken dit duidelijk. ‘s Avonds werden wij verrast door de in Jedo verblijvende tolk SAZJURO , met een van zijn vrienden, die ons hier kwamen verwelkomen. Ook kwam de waard van Nagasakkya [Nagasakiya], het lokaal waar de Hollanders in Jedo hun verblijf houden, zijn groet brengen.

2011-03-25T15:37:00.001+01:00

De 25e . Wij reisden vandaag tot Foezjie Sawa [Fujisawa], door verschillende steden, dorpen en welvarende omstreken, en de

Een weg langs bebouwde akkers. Uit: Nippon.

2011-03-24T15:37:00.001+01:00

De 24e vertrokken wij zeer vroeg uit Noemasoe [Numazu] en voorbij Mesima [Mishima], en begonnen om 7 uur ’s morgens het Fakonies-gebergte [Hakonegebergte] te beklimmen. Het weer was vochtig, en de wolken dreven langs de grond. Dit maakte de wegen, die toch al steenachtig en zeer ongelijk zijn, zeer moeilijk voor de dragers.

Alle mooie uitzichten, die je in ieder gebergte hebt, vertonen zich hier niet minder bekoorlijk, zowel door de vruchtbaarheid van de woeste natuur als van de bebouwde akkers. De wegen zouden voor rijtuigen ontoegankelijk zijn, en worden op sommige plaatsen zelfs te gevaarlijk om in de norimond te blijven zitten. Om half een kwamen wij in het dorp Fakonie [Hakone], dat heel fraai is, en vlakbij het visrijke Togiets meer ligt. Het is in deze plaats en in dit gebergte, dat de schoonste kunststukken in lak-, snij- en draaiwerk worden gemaakt. En niemand kan de kooplust weerstaan wanneer hij de winkels binnengaat. Een paar mijl voorbij Fakonie komt men bij een van de voornaamste kooplieden van Hatta [Hata], en naderhand bij die van Imotto,die ook bijzonder zijn ingericht, om de grote Heren die hier langs reizen te ontvangen en hen naar landsgebruik door schone meisjes te laten voorzien van thee, banket en andere versnaperingen. Wij vonden de prijzen hier billijker dan in Foetjoe [Fuchu], en kochten verschillende mozaïekwerken en ook fraai bewerkte Japanse mand- en lakwerken, en kwamen pas 's avonds om 10 uur in ons logement in Odawara.

Bij een dergelijke moeilijke tochten ontvangen de dragers altijd buitengewoon drinkgeld, en ik moet tot lof van deze eenvoudige lieden zeggen, dat, hoezeer hun post dikwijls zeer moeilijk was, zij nooit de minste ontevredenheid vertoonden of het geringste oponthoud veroorzaakten, hoewel wij gedurende de hele reis van Miako tot Jedo de hele tijd dezelfde dragers voor de norimonds behielden.

2011-03-23T19:24:00.001+01:00

De 23^e. Vandaag hielden wij het middagmaal te Josiwara [Yoshiwara] en kwamen daarna in Harra [Hara], waar wij een bezoek aflegden bij een der voornaamste ingezetenen, om zijn fraaie tuinen, bloemen, planten, vogels, enzovoorts te zien. Dit overtrof verreweg al hetgeen wij tot dusverre van dien aard hadden gezien. Maar in het bijzonder was het zomerhuis verrukkelijk, dat in de tuin stond, waarover zelfs onze Japanse reisgenoten verstomd waren. De zindelijkheid, de smaak en de verscheidenheid van planten, als ook de zo kostbare verscheidenheid van heesters en hun geliefkoosde dwergbomen, rots- en grondwerken, vijvers, enz., maakten dit plekje tot een ware lusthof. Wij werden in het zo lieflijke zomerhuisje onthaald op vruchten en banket, en moesten naderhand in de grote woning Sakki en Japans eten gebruiken, wat bij dergelijke gelegenheden niet anders dan met tegengeschenken kan worden beantwoord.

Het weer was buitengewoon mooi, en we hadden nu een vrij uitzicht op de Foegieberg [Fuji], wij reisden gestadig langs de voet van de berg in de heerlijkste en vruchtbaarste oorden en een nog mooiere omgeving dan ik mij had kunnen voorstellen. Het is geen wonder, dat de Japanners die berg door veelvuldige tekeningen en afbeeldingen voorstellen. Men krijgt nooit genoeg van dit uitzicht, en verschillende malen bleven we even staan om die schone en trotse natuur te bewonderen. Het gebied rond de berg is dicht bevolkt en bijzonder vruchtbaar. Deze berg heeft al zo lang geen vuur gebraakt, dat men meent die grond met alle veiligheid te kunnen bewonen en geen uitbarsting meer te vrezen hebben.

2011-03-22T15:00:00.001+01:00

De 22e maart gebruikten we het middagmaal te Okietz [Okitsu], en verbleven naderhand in Kfoerasawa [Kurasawa], heerlijk gelegen aan de zee en aan de voet van het Satatogies[Sattatōge] gebergte. De ondertolk onthaalde hier het gezelschap volgens een oud gebruik, en wij reisden naderhand langs het strand en zeer vruchtbare rijst- en korenvelden. In het hiervoor vermelde gebergte vonden wij ook de papierboom zeer vaak en in volle bloei.

2011-03-21T15:00:00.001+01:00

De volgende dag, 21 maart, toen wij er door kwamen, werd dit inderdaad bevestigd. Wij reisden aanhoudend door steden en dorpen zoals Oemesima [Umeshima (?)], Okabé [Okabe], Mariko, en werden over de rivier de Abegawa gedragen, net als bij de Ojegawa, waarna we in Foetjoe [Fuchū] aankwamen.

Overtocht van de Abegawa. Uit: Nippon

Deze stad is een zeer vermaarde fabricageplaats van allerlei soorten van fijn vlecht-, draai-, en lakwerk; en ook van kunstig in bamboe en hout vervaardigde mandjes, doosjes of Japans gereedschap. De kooplieden overstelpten het vertrek met de keurigste verzamelingen, die men zich van dien aard kan voorstellen. Maar nadat een keuze gedaan was, konden wij het over de prijs niet eens worden, temeer daar wij van de vorige gelegenheden wisten, dat men veel overvroeg, en dit had tot gevolg, dat zij zeer laat in de nacht bijna geheel onverrichter zake vertrokken.

2011-03-20T15:00:00.001+01:00

De 20e reisden we door een zeer bergachtige streek, en langs steile en zeer moeilijke wegen. Het is een des te aangenamer verrassing voor de reiziger, om op deze vermoeiende tocht vertoefhuizen te vinden, vanwaar de zowel lieve als mooie dienstmeisjes komen toestellen om hem bronwater, thee en andere verversingen aan te bieden, en hem uit te nodigen, enige ogenblikken bij hun uit te rusten. Wij bleven bovenop de berg in een van de theehuizen, Sintsjaya [Shin chaya] genaamd, waar ons hetzelfde voorrecht als andere reizigers te beurt viel, en wij moesten met onze Japanse vrienden instemmen, dat de roem van de schone sekse in dit oord terecht is. We hadden reden genoeg om aan die meisjes, zoals altijd, ook te vereren met een ringetje, haarpennetje of een andere kleinigheid tot een aandenken. Het is op deze plaats, dat men het eerste uitzicht heeft op de vermaarde Foezjieberg [Fuji] die zijn witte kruin boven de andere uitsteekt en dezelfde in de wolken verliest.
De volgende vertoefplaats was te Kamija [Kanaya] en net op de middag kwamen wij voor de rivier Ojegawa [Ōigawa]. Het bed van de rivier was ruim een vierde mijl breed, maar de snelstromende rivier zelf slechts omtrent 50 voet, en de bodem is met de zware ongelijke stenen bedekt, die het 300 doorwaden moeilijk en gevaarlijk maken. De norimonds werden op draagbaren met lange bomen gebonden, en elk op die wijze door 12 of 16 mensen overgedragen.

Schetstekening van noromonodraagbaar en verschillende dragers.

Andere zaten op de schouders van de dragers. Het water kwam de dragers tot omtrent de borst, en zij werden met alle kracht door hun metgezellen ondersteund en tegengehouden, om te beletten dat de stroom hen van de doorwaadbare plaats deed afwijken. Deze lieden ontvangen voor hun moeilijke arbeid een hoog loon, maar niet in vergelijking van de gevaren en ongemakken die zij moeten doorstaan. Ze moeten zelfs in de felste koude te allen tijden klaar staan om zich tegen de bepaalde prijzen voor het werk te laten gebruiken. Met hoog water en zeer slecht weer worden de reizigers door seinen van de tegenovergestelde oever verwittigd, dat de rivier niet waadbaar is, en menigmaal is de overtocht dan dagen achtereen gestremd.
Wij kwamen reeds vroeg in Sumada [Shimada], waar wij bericht ontvingen, dat wij in de plaats van onze bestemming, Foezjie Jeda [Fujieda], niet konden overnachten, hetgeen veroorzaakt werd door een brand die ongeveer 300 huizen in de as had gelegd.

2011-03-19T15:00:00.001+01:00

De 19e passeerden wij met behulp van platbodemvaartuigen, gelijktijdig met een gedeelte van die fraaie optocht, de snelstromende rivier Tenriogawa [Tenryūgawa].

Met platte schuiten over de Tenriugawa. Uit: Nippon.

Naar een sterke regen glinstert de oever, of het zand, van stofgoud dat de Japanners nog niet makkelijk weten af te scheiden. Toen we in Mitski [Mitsuke] kwamen, vonden wij meer dan de helft van die plaats verbrand. Alleen de zogenaamde brandvrije pakhuizen [stenen gebouwen] waren hier en daar nog vrij gebleven. 's Middags aten wij in Ookfoerai [Fukuroi], en 299 kwamen vervolgens door Nagorie
[Nagori], waar veel gekleurde matten worden gemaakt, en door Kikagawa [Kakegawa], waar het opperhoofd G. HEMMY op zijn hofreis in het jaar 1798 is overleden; zijn lichaam werd bij de tempel Tennenji ter aarde besteld. Wij overnachtten te Nitisakka [Nissaka], een kleine plaats, die geen bijzondere melding zou verdienen, ware het niet dat wij tijdens ons verblijf hier bijzonder vriendschappelijk door de huisgenoten werden ontvangen en bezig gehouden. Zij zagen ons de volgende dag met ontroering vertrekken, en de hospes vergezelde met zijn zoon een halve dag reizens de trein om zo lang mogelijk te genieten van ons bijzijn.

2011-03-18T15:00:00.000+01:00

18e maart.
's Middags kwamen wij in Aray [Arai], een plaats, gelegen aan een ondiep, doch vrij uitgestrekt meer, wat niet te vermijden is, als men langs deze weg naar Jedo [Edo] reist. Aan de oever van het kanaal, waar de vaartuigen klaarliggen voor de overtocht, is een grote keizerlijke wacht die niemand laten doorgaan zonder een pas van de opperrechter van Miako [Miyako]te vertonen, hetgeen een staatkundig doel schijnt te hebben, namelijk om te beletten, dat de Prinsen een en andere Groten van het Rijk niet naar eigen verkiezing de hoofdstad zouden kunnen verlaten, of daarheen te gaan. Deze wacht heeft te recht om alle goederen en bagage te onderzoeken, en daarom gaat men er altijd te voet voorbij. Het Opperhoofd ging ook bij de commandant een compliment afleggen om hem te bedanken voor het gelakte Landsheer vaartuig, dat met Hollandse vlaggen klaar lag voor onze overtocht. Na anderhalf uur roeien kwamen wij aan de overkant in Maysakka [Maisaka], en we overnachtten in Hamamatsi [Hamamatsu] waar we een groot gevolg zagen van de Landsheer of Prins van Owari, een bloedverwanten van de keizer, die hier verwacht werd.

2011-03-17T15:00:00.000+01:00

De 17e bemerkte wij, dat Ocasakka een grote plaats was. Wij werden bijna een halfuur gedragen, eer bij de stad uit waren. De stad heeft een kasteel met hoge torens en is de geboorteplaats van de keizer Gongen. De wegen waren afwisselend vlak en bergachtig, 298 [de velden] overal met rijst, koren, soms ook boekweit, kool en ander gewassen bebouwd. We gebruikten het middagmaal in Goju [Goyū], ook een grote plaats, en overnachtten in Josida [Yoshida], eveneens een fabrieksstad waarin vooral in allerlei tempel versiersels, zoals afgodsbeeldjes, bloemen en andere aardigheden gemaakt werden, waarmee de Japanners hun huizen bij zekere gelegenheden, zoals het Poppen- of Hinafeest versieren.

2011-03-16T15:00:00.001+01:00

De 16e kwamen wij in Narumi, een stad bekend door zijn katoenenfabrieken. ’s Avonds trokken wij bij Jahaki [Yahagi] over de rivier met dezelfde naam [Yahagigawa] over een brug van 208 ikjes [{ik}ken] [1 ken = 1,82m] of 600 Amsterdamse ellen lang.

De Yahagigawabrug. Uit: Nippon.

De wegen waren hier over het algemeen zeer breed en zindelijk, aan weerszijden met ceder- en sparrebomen beplant. Wij ontmoetten thans vele optochten van Japanse Groten. Slechts voor zeer hoge personages hielden wij een ogenblik stil, maar alle overigen ruimden de weg voor onze trein; de geringe lieden stegen zelfs van hun paard, of hielden in hun draagstoel stil, om het compliment te maken. In de nachtherbergt te Ocasakki [Okazaki] bestond het geschenk van de hospes uit een bord met hazelnoten en gedroogde hamagori [hamaguri] of schelpvis [vlees van de Venusschelp].

2011-03-15T15:00:00.000+01:00

De 15e roeiden wij de rivier op, tussen vlak land, en ontscheepten ons om 12 uur in Saya trokken over de rivier Nikogawa [Nikkōgawa], en door veel dorpen en kleine plaatsjes. Bij de rivier Foetatsdegawa [(niet duidelijk, ws. is bedoeld de tweede rivier die men die dag overstak, futatsume kawa] zagen wij een grote schutsluis, en bij het dorp Mamba [Manba] werden wij met platbodemvaartuigen over de rivier Mambagawa [Manbagawa] gezet. Toen wij aankwamen in Mia [Miya] werden ons uit de keurige ijzerfabrieken allerhande koopwaren aangeboden, die, hoewel ze niet voor ons gebruik berekend waren, vanwege hun prachtige bewerking, toch veel gekocht werden.

2011-03-14T15:00:00.000+01:00

De 14e. Wij vertrokken met lantaarns en hadden moeite, om door de zware sneeuw te komen, hetgeen in deze maand in dit land iets zeldzaams is.

Zware sneeuw.

In Camijama [Kameyama] duurde het ongeveer een half uur eer wij door die plaats getrokken waren. Men gaat de plaats binnen door een zware poorten, met een sterke wacht bezet en met vlaggen en wapenen versierd.

De Oppertolk onthaalde ons in de namiddag te Tomida [Tomida] in een mooi gelegen vertoefhuis op schelpvis. Ook trokken wij de rivier Matsiagawa [Machiyagawa] over langs een houten brug van 450 oude ellen lang, en kwamen pas laat in de avond in Kwane [Kuwane] een stad met een kasteel, die zeer gunstig gelegen is voor de handel. Kwane [Kuwana]en Mia [Miya] zijn beroemd vanwege hun goede fabrieken in ijzerwaren.

2011-03-13T15:00:00.000+01:00

De 13e Wij reisden langs bos- en bergachtige wegen, die vooral bij het dorp Soesokatogi [Susokutōge?] zeer steil zijn, en kwamen door verschillende kleine plaatsjes, onder andere door Sakkanosta [Sakanoshita] waar bijna ieder huis als herberg is ingericht. Te Seki gekomen, kreeg het opperhoofd, net als in alle andere nachtherbergen, een geschenk van eieren en groenten, wat gewoonlijk datgene is, wat Japanners ter verwelkoming aanbieden, waartegen men hun wederkerig een paar flessen arak of likeuren ten geschenk geeft.

2011-03-12T15:00:00.000+01:00

De 12e kwamen wij in Minakfoets [Minakuchi], waar zeer fraaie werk van bezemdraad wordt vervaardigd. Wij hadden gelegenheid, ons daarvan iets aan te schaffen, omdat het weer te slecht was om langs deze bergachtige wegen vroeg genoeg het bestemde nachtverblijf te Seki [Seki] te bereiken.

2011-03-11T15:00:00.000+01:00

De 11e maart kwamen wij in Oots [Ōtsu], een plaats, voortreffelijk gelegen aan het meer van dezelfde naam [Biwako] dat in deze omstreken in de zomertijd wemelt van pleziervaartuigen, en door de inwoners van Miako als hun lustplaats wordt aangemerkt. Wij gebruikten hier ons middagmaal en overnachtten in Kfoezats [Kusatsu].

2011-03-10T15:00:00.001+01:00

10e Deshima
Voorop gaat een groot gevaarte of een kap van laken, die rond een hoepel vastgemaakt, rondom neerhangt. Van de man die het ding op een bamboestok draagt, is niets anders te zien dan zijn voeten, en hij heeft daaraan een geduchte vracht. Allereerst door het zware geborduurde lakense kleed, dat uit wel 12 ellen doek bestaat, en daarnaast door de versierselen van het bovenste deel van het pronkstuk. Hiervoor wordt een zinnebeeldig voorwerp voorwerp dat iets geestelijks of abstracts uitbeeld gekozen, bestaande uit vogels of dieren, die bijzonder geacht zijn; een vermaard man of een beroemde vrouw; ook wel ambachtgereedschappen; een bos met sneeuw bedekte, of iets, dat op de welvaart van het land of zulk een straat zinspeelt, of ook wel doel op de eenvoudigheid van het voorgeslacht herinnert.

Optocht door de stad.

Daarna volgen vele muzikanten, die met trommels, bekkens en fluiten op z´n vreemdst uitgedost, en, met den Ottona aan het hoofd, door een aantal bedienden, die tot de straat behoren, vergezeld zijn. Daarna volgt er een stoet van kinderen, die een optocht van één van hun Dayries grootste helden voorstellen. Dit gevolg verdient inderdaad bewondering; gekleed en gewapend naar de wetten van die tijd, gaan zij in de statigste optocht voort, gevolgd door alle dienaren van het hof, zowel mannen als vrouwen, die alle pronk van een Japans Hof en een pracht en weelde tentoon spreiden, en ieder idee van keurige netheid overtreffen. Bij iedere stoet zijn een aantal kleine norimonds en bedienden, om de kinderen, als zij vermoeid worden, op te nemen.

2011-03-09T15:00:00.001+01:00

9e Deshima Op een bepaald plein in de stad wordt een grote hut van stro gebouwd, van voren open, en met schanskleden versierd, waarin de rijkdommen van de tempel, nadat de processie is afgelopen, tentoongesteld worden.

Feest op het plein.

Het rond dragen van de afbeelding van Suwa, in een prachtig gelakte en vergulde kast, een groot aantal kostbare wapens en heilige ornamenten, geschied door geestelijke bedienden, vergezeld door Opperpriester in palankijns en te paard, de afgevaardigden van de gouverneurs te paard, met hun gevolg van beambten van allerlei rang, en schitterend gekleed, die in de statigste orde optrekken, nadat zij de plechtigheden in de tempel verricht hebben. Deze bestaan in het overhandigen van een eenvoudige beker met Sakki gevuld, ter herinnering aan de stichter, en aan de bekrompen staat van hun voorouders. De grote tempel is versierd met vlaggen, en wordt door iedereen op deze dagen in plechtgewaad bezocht, waarbij hun offeranden niet vergeten worden. Daarna beginnen de spelen en voorstellingen, die bij toerbeurt jaarlijks worden bekostigd door 10 of 11 wijken van de stad, waarbij niets vergeten wordt, dat maar enigszins kan bijdragen tot pracht, of vermaak. Het zijn vooral de kinderen van 7-14 jaar, die daarbij de hoofdrol spelen. Iedere straat levert drie of vier jonge toneelspelers en geoefenden, om de stoet te vergezellen en te besturen.

2011-03-08T15:00:00.000+01:00

Deshima 8 maart

Het eiland Decima verdwijnt uit het zicht aan de voet van de berg, waartegen de stad Nagasakki gebouwd is, maar wordt vanaf de meeste kanten ontwaard door de Nederlandse vlag, die zich erboven verheft. Ofschoon het in het mooiste klimaat, en de gematigde lucht-van 32° 45’ N.B. en 130° 15’ O.L. van Greenwhich is gelegen, is Decima niet een heel gezonde plek, omdat het omgeven is door grachten en modderbanken, en de ligging op zeeniveau een grote hitte, en een grote vochtigheidsgraad met zich meebrengt.

Deshima, aan de voet van de berg.

De stad Nagasakki telt ongeveer een bevolking van 60.000 zielen, en is zeer regelmatig gebouwd. Als de enige plaats, waar vreemdelingen hun verblijf houden, is het zeer welvarend, te meer nog, omdat er heel veel ambtenaren en voorname koopliedenwonen, en daarnaast een toeloop van vreemdelingen heeft, die jaarlijks naar Nagazakki komen om er hun voordeel te doen en hun commissies voor de groten van het Rijk uit te voeren. Men telt in en om de stad, zo ik meen, 60 tempels van verschillende sekten, van welke die van de God Suwa de voornaamste is. Deze godheid is de patroon van de stad, waarvan het feest, zoals ik op bladzijde 194 heb opgemerkt, op de negende dag van de negende maand wordt gevierd.

2011-03-07T15:00:00.000+01:00

De 7e. van Foezimie naar Miako [Miyako], een afstand van meer dan 2 uur, wandelt men aanhoudend door een straat met winkels en fabrieken. Ontelbaar is de hoeveelheid magazijnen met aardewerk, zaadwinkels, wild, gevogelte, theehuizen, brouwerijen en wat dies meer zij, terwijl de levendigheid, veroorzaakt door talrijke reizigers, deze weg tot een alleraangenaamste wandeling maakt.

Rustige winkelstraat.

In Miako waren wij beter gehuisvest dan in Osaka, en hadden niet minder ontelbaare bezoeken; waaronder ook de gewone plichtplegingen, welke de gouverneurs van deze steden door hun secretarissen laten vervullen. Miako ook wel Kioto [Kyoto] genoemd, is de zetel van de Dayrie, en bevat, volgens opgave, een bevolking van 600.000 zielen. Heerlijk zijn de tempels, zowel als de ligging van de rivier die door de stad stroomt, en de vruchtbare omstreken. Men houdt de vrouwen in deze stad voor de mooiste van Japan, en zet kunsten en wetenschappen hier op de eerste plaats. Hier is het verenigingspunt van de vreemdelingen uit alle oorden van het Rijk, die hun bedevaart naar Isi [Ise] doen, of zich van de fijne fabriekswaren: voorzien. Men houdt deze stad voor het Paradijs van Japan en vooral van zeer gezond te zijn, en hoezeer wij hier evenmin als in Osaka buiten de deur kwamen, hadden wij de hele dag het huis gevuld met kramers, of vrienden, die ons bezochten, en wij hadden dus gaarne het verblijf hier nog wat verlengd.

2011-03-06T15:00:00.000+01:00

De 6e maart vertrokken wij uit Osacca, door de stad Jodo [Yodo], en over de rivier met dezelfde naam [Yodogawa], langs een houten brug die gebouwd is op 36 bogen. De stad zelf is voorzien van een goed kasteel, met brede grachten.’s Avonds kwamen wij aan in Foezimie [Fushimi] waar veel kraamwaren worden gemaakt, en waar wij door een aantal koopvrouwen werden overvallen, die zeer goed hun belang kennen, en zelden een reiziger laten passeren, zonder hem iets van hun koopwaar op te dringen.

2011-03-05T15:00:00.001+01:00

Deshima 5 maart Hoewel de prijzen van de goederen bij contract zijn vastgesteld, is er ieder jaar heel wat geduld en overredingkracht nodig, om ze te bedingen, want bij het geringste verschil tussen de aangebrachte goederen met hun oude monsters en stalen, trachtten de Japanners de prijzen te verminderen. En als hierin wordt toegestemd zou dit een onherroepelijke wet voor de toekomst worden. Het is waar, dat wij dikwijls reden hebben, ons over de tolken te beklagen. Zij zijn de enigen die onze belangen kunnen begrijpen en overbrengen en ze worden er dikwijls van verdacht niet openhartig naar ons te zijn. Maar hun positie is zeer moeilijk omdat zij, aan de andere kant door hun heer en meester aangespoord worden om het belang van hun eigen gouvernement te behartigen. Soms komt men pas tot overeenstemming na een maand onafgebroken onderhandeld te hebben over de prijs, en doorgaans stemmen zij dan eindelijk in met een billijke schikking. Het opperhoofd heeft jaarlijks twee vast bepaalde audities bij de gouverneur, de eerste, om de zogenaamde fasak of recognitie aan te bieden; en de tweede tot afscheid, voordat de schepen naar de Papenberg [en daarvandaan naar Batavia] vertrekken. De pakhuismeester vergezelt hem bij die gelegenheden, en ook bij de plichtplegingen bij de rentmeester, bij de busschieters-meester, bij de twee Opper-Opper-Commissarissen van de Geldkamer, en bij de negen Opperburgemeesters van de stad Nagasakki. Het Opperhoofd is de enige die bevoegd is om een degen te dragen, en heeft in zijn gevolg, naar de Japanse wijze, twee hassambakko's, Kappa Kago's en een groot zonnescherm,

Het opperhoofd gevolgd door twee hassambakko’s en een zonnescherm.

terwijl de dragers van zijn norimod versierd zijn met het cijfer van de Oost-Indische Compagnie, en een grote waaier, die zij op de rug 276 in de band dragen, met de kleuren van de Nederlandse vlag. Wanneer de Hollanders egens in de stad vertoeven, wordt de Nationale vlag ook voor het huis gehangen. Zij lokt van alle kanten denieuwsgierigen, en zal in dit Rijk, zolang Japan zijn naam behoudt, geëerd blijven, zoals zij tot nu toe aanhoudend geacht werd en ongeschonden gebleven is.

2011-03-04T15:00:00.001+01:00

Deshima 4 maart Het is genoegzaam bekend, dat onze vroeger zo voordelige handel op Japan, die aan de fabrieken op de kust van Bengalen [noordoostkust van India] en Coromamdel [zuidoostkust van India] zo veel bedrijvigheid gaf, en ons bovendien grote hoeveelheden goud en zilver opleverde, zich thans bepaald tot een eenvoudige jaarlijkse uitvoer van zeven à 11.000 pikol [= 682.000 kg] koper en 500 pikol [= 31.000 kg] kamfer.

Negotietijd op Deshima.

Dit zijn de enige artikelen, welke voor rekening van het Indisch bestuur uitgevoerd worden. De Japanners krijgen van ons, om hun verzoek, poedersuiker, sappanhout, tin, olifantstanden, kruidnagelen, poetjoek, katjoe [medicinale grondstoffen], zwarte peper, kwikzilver, lakens, chitsen, goud en zilverstoffen, fijne hamans, Taffachelassen [fijne, gestreepte zijden of katoenen weefsels uit Coromandel], polemieten, alsmede ducatons, welke artikelen alle voor vast bepaalde prijzen worden verhandeld, en met welke opbrengst het koper, de kamfer en de lasten van handel moet worden betaald. Men noemt deze rekening de Kompagniesrekening, omdat deze uitsluitend voor gouvernementszaken wordt gehouden, helemaal apart van alle andere rekeningen van bijzondere personen.

2011-03-02T15:00:00.001+01:00

De 2e en 3e reisden wij door vele korenvelden en zagen veel Sakkie- brouwerijen, en in het algemeen een groot vertier langs de wegen.

Gebruik van ossen in de landbouw.

Ook ontdekten wij een zekere soort van kleine wagentjes met ossen bespannen, en trokken, onder vele andere plaatsen, door de steden Nisomie [Nishinomiya], Amagasakki [Amagasaki] en Kanakki [Kanzaki], alsmede over de rivier Josogawa [Yodogawa], waarna wij ‘s avonds om 6 uur in de grote handelsstad Osacca [Ōsaka] aankwamen. De straten waren zodanig met nieuwsgierigen gevuld, dat de politie met moeite de orde kon bewaren. Men had gaarne de intrede in deze stad te voet gedaan, doch vanwege de oploop moesten wij in de norimond blijven, en zagen dus ook weinig van de talrijke en fraaie winkels. In het voorbijgaan ontwaarden wij ook het grote kasteel met zijn prachtige hoge torens, en omringd met muren en brede grachten. Het is bovendien geen gebruik, dat men de stad bezichtigd tijdens de heenreis, want het belangrijk voornemen om de keizer het Hof te maken, laat niet toe, dat men zich aan vermaken overgeeft, voordat deze plechtigheid is afgelopen. Niettemin kregen wij in ons logement veel bezoek van ambtenaren, geneesheren en andere geleerden, of nieuwsgierigen, die zich eerst lieten aanmelden, en, al naar gelang hun status werden ontvangen en onthaald.

2011-03-01T17:41:00.002+01:00

De 1e maart reisden wij door tot Fiogo [Hyōgo], een zeehaven, waar de hofreisbark de overige goederen ontscheepte die niet in Moero gelost waren.

De haven van Hyōgo. Uit: Nippon.

Wij trokken heden voortdurend door steden en dorpen, van welke onder andere Ookfboe [Ōkubu] in een vallei die zeer schoon gelegen is. Bij Akasi [Akashi], ook een fraaie stad, trokken wij de rivier over, langs een brug, die op 57 hardstenen zuilen gebouwd is. In de namiddag vertoefden wij in een theehuis, Soeba genaamd [Soba, waarschijnlijk de naam van het gerecht, niet van het theehuis], beroemd wegens een bepaalde soort van vermicelli, waarvan alle Japanners een portie namen. Recht tegenover dit huis is het gedenkteken en de begraafplaats van een zekere SIGISMAY [Shigisumai] een kroongeneraal en zoon van de Dayrie ADSMOYNOTENNO [Azumoi no tennō] die hier in de oorlog tegen Heike sneuvelde. Wij kregen hier een jongeling mee, die in deze omstreken de planten aanwees, en bijzonderheden verhaalde over deze in de Japanse geschiedenis zo beroemde veldslag.

2011-02-28T15:50:00.003+01:00

De 28e trokken wij de rivier Itsigawa [Ichigawa] over, en gingen aan de zijkant van de grote weg af, om enige vermaarde tempels te bezichtigen. De eerste was die van Sone no Tinzin [Sone no Tenjin]; men wees ons hier op een sparreboom van 983 jaar oud, die als een grote schat wordt beschouwd, met nog een andere, minder oud, maar met een zeer grote omvang, en een ontzettend groot oppervlak beslaand, beiden in een zindelijk en smaakvol plantsoen van fraaie bomen en gewassen. Het inwendige van de tempel bevatte fraaie zalen, die door schilder-, verguld- en beeldhouwwerk zeer bezienswaardig zijn.
In de tempel Onoje zagen wij in de grote klok, en bij de tempel Itsnohoden [Ishinohoden] een vierkante steen van de 40 voet hoog en 30 voet breed, die van onder spits toeloopt en rust op een klein voetstuk dat in een vijvertje stond. Het merkwaardige van dit gevaarte was dat het boven tegen de berg lag, zonder dat men kon bespeuren, dat het op die plaats uit de berg zelf was gehouwen. Het zou in Japan ondoenlijk zijn een dergelijk gewicht naar boven te werken, en dit is reden genoeg in dit land om er een bijgelovig denkbeeld aan te hechten. De Japanners zeggen namelijk, dat een zekere godheid die steen daar in één nacht tot gedenkteken heeft geplaatst

De merkwaardige steen bij Ishinohoden, Takasago

We trokken de rivier Ary over en zagen nog een Budsdo-tempel te Takisago met fraai beeldwerk, en enige, bij hen, zeer kostbare oudheden. 's Avonds kwamen wij in Kagasawa [Kakogawa] waar wij overnachtten en

2011-02-27T15:00:00.000+01:00

De 27ste februari vertrokken wij uit Moero, en gebruikten het middagmaal in Sozio [Shōjō], waar wij met vaartuigen de rivier met dezelfde naam overstaken. In deze omstreken zijn veel leertouwers, of zogenaamde beulsstraten die onder de afstanden niet geteld worden. ‘s Avonds kwamen wij in Fimezi [Himeji], een stad met een fraai kasteel, en kregen enige marskramers op bezoek, die ons wat lederwerk aanboden dat zij ongemeen kunstig weten te bewerken.

2011-02-26T15:00:00.001+01:00

26e 's morgens het anker vallen te Moero [Muro], nadat wij in 45 uren 117 mijlen afgelegd hadden. Wij werden uitgenodigd om te overnachten in het vertoefhuis van de Landsheer, en deden vervolgens een wandeling naar de tempel Muro na Miosin [Muro no Myōjin], die prachtig tegen de berg gelegen is, en uit verschillende schitterende gebouwen bestaat, waaronder vijf tempeltjes of kapellen zijn die naast elkaar liggen en zich bijzonder onderscheiden omdat ze prachtige gevels met snij- en verguldwerk hebben.

Het tempelcomplex Muro no Myōjin. Uit: Nippon.

Voor elk van deze tempels stond een offerkist, en de deuren waren met kostbaar koper beslagen en van een groot slot voorzien, dat zoals men zei door de Dayrie [Dairi] was verzegeld, omdat deze kapellen relikwieën van voorname heiligen zouden bevatten. Men vindt in een van de galerijen van de tempel, onder vele andere pronkstukken, een groot schilderij van twee Hollandse schepen in volle zee, dat door een zekere koeliemeester, JISKI [Gisuke] genaamd, in het jaar 1804 aan de tempel geschonken werd. Daarna bezochten wij de tempel Zjowoenzi [Jōunji] waar men het graf vindt van een zekere TOMOGIMI [Tomogimi], de eerste onkuise Japanse vrouw, en deden nog enige grote wandeling in de nabijheid van en door Moero, een plaats die ook beroemd is vanwege het fraaie lederwerk, dat de stad en de omstreken opleveren.

2011-02-25T15:00:00.001+01:00

De 25e. Omdat weer en wind het toelieten om te vertrekken, scheepten wij al vroeg alles in, en kwamen voorbij Miwara [Mihara], dat een groot kasteel met verschillende torens heeft. Wat hoger, tegen de rug van de berg, ziet men een grote tempel. Bijna alle Japanners wierpen een klein met sake gevuld tonnetje overboord waaraan 13 pitjes of duiten zijn vastgebonden, om aan de God Kampirai [Konpira] te offeren. De vissers, die deze tonnentjes opvangen, verzuimen niet, om deze af te leveren in de daar dichtbij gelegen tempel van hun beschermheer of patroon met die naam. Wij zagen aan bakboord het dorp Tasima [Tajima] en het landschap Firozima [Hiroshima], en lieten de

2011-02-24T15:00:00.001+01:00

De 24e waaide er een noordenwind. Wij waren 's morgens vroeg bij Kamiro [Kamuro], en hadden een heerlijk uitzicht op het eiland Saikokf [Shikoku], waar alle toppen van de bergketens met sneeuw bedekt waren. Tegen de middag draaide de wind naar het westen en moesten wij vervolgens voor Mitarya [Mitarai] voor anker te gaan, waar wij overnachtten nadat wij er een Japanse Sakke- partij hadden bijgewoond, bij welke gelegenheid wij enkele samsiespeelsters [shamisen-speelsters] van het beroemde Firozima [Hiroshima] hoorden.

Een shamisen

Ik moet echter bekennen dat wij in die muziek, evenmin als in al hetgeen wij tot dusverre van dien aard in Japan gehoord hadden, behagen schepten; doch wij bewonderden daarentegen de stipte orde en onderscheiding, die men ons bewees, daar ieder op de straat zich bukte totdat wij voorbij waren, en twee mensen met bezems voor de trein uit liepen om door het roepen van Say! Stay! het volk van onze aankomst te verwittigen, en de geringste stenen of vuiligheid van de weg op te ruimen.

2011-02-23T15:00:00.001+01:00

De haven van Shimonoseki (Detail)

De 23e. Hoewel we de vorige dag reeds ingescheept waren, moesten wij door tegenwind tot vandaag blijven liggen. Onze grote bark, die het grootste deel van de trein aan boord had, was met een Hollandse vlag versierd en ook van schanskleden voorzien. Er was ook nog een tweede vaartuig aangelegd, om de rest van het gevolg te vervoeren. Wij werden door enkele kleine vaartuigen uit de haven gesleept en vonden buiten komende een ontelbare hoeveelheid zeilen die ook enkele dagen door tegenwind waren tegengehouden. De wind was N.N.W. met een //risse = frisse?// koelte. Om drie uur 's middags voeren wij voorbij de uithoek van Bungo [de Provincie Bungo, nu Ōita prefectuur] en om zeven uur waren wij al voorbij Iwozima [Iwaijima]. Wij lieten alle andere vaartuigen achter ons, en waren tenslotte verplicht, door de sterk aantrekkende zee en de hevige wind, het zeil te minderen.

2011-02-22T15:00:00.000+01:00

De tolken zijn over het algemeen niet zo bedreven in de Hollandsche taal. Zij spreken het buiten de negotietijd weinig, en schrijven nog minder in die taal. Ook wordt men niet meer gevraagd, dan de gouvernementsorders verstaanbaar over te brengen, en door hun tussen komst de behandeling van de zaken te bespoedigen, waartoe geen grote talenkennis vereist wordt. Al het wetenschappelijke wordt door Japanse geneesheren in Jedo oneindig beter begrepen, omdat deze er zich met meer belangstelling op toeleggen. Maar niettemin moet ik een iutzondering maken voor enige van onze tolken, zoals de heren JOZIWO GONOSKE [Yoshio Gonnosuke], SENSAYMON[Jinsaemon], SAKFSABRO [Sakusaburō], TJUZERO [Chūjirō], TITNOSKE [Tesunosuke], en KINSAYMON, [Kinsaemon], die te ijverig en in de taal te kundig zijn, om niet speciaal vermeld te worden als geschikte taalmannen.

De tolk Sakusaburo. Uit: Nippon.

Het hele beheer van de Hollandse met Chinese zaken is toevertrouwd aan de gouverneur van Nagasakki. Hij is met zijn leven verantwoordelijk voor onze personen en handelingen, en vandaar dat wij meer beperkt zijn, dan anders het geval zou zijn; want het hof kan zich op die grote afstand niet met huishoudelijke inrichtingen bemoeien. Het hof doet zijn gezag alleen in bijzondere gevallen gelden, zoals bij het bepalen van de kopertax, de verhoging van de prijzen, of dergelijke belangrijke gevallen. Maar daarbuiten is er geen contact, dan door tussenkomst van de genoemde gouverneur, die op zijn beurt zijn burgemeesters, de commissarissen van de Geldkamer en het tolkencollege gebruikt om de zaken onmiddellijk met ons te regelen en af te doen.

2011-02-21T15:00:00.001+01:00

Op sleeptouw naar de Papenberg aan de ingang van de Baai van Nagasaki.

Op de 20e van de negende maand moeten de schepen, volgens een keizerlijk bevel, naar de buitenreede of de Papenberg vertrekken, en het is een zonderling, dat dit nog nimmer gemist heeft, hoe moeilijk het ook dikwijls door weer en wind geweest is om de schepen van de stad te brengen. Zij krijgen dan het kruit en de kleine munitie terug, en het eerst aangekomen schip geeft 's morgens en 's avonds het gewone wachtschot. Gewoonlijk krijgt men kort voor het vertrek op het eiland en aan boord van de schepen een bezoek van de aftredende en aankomende gouverneur, die elkaar in deze maand vervangen. De voorbereidselen en de plichtplegingen bij dergelijke gelegenheden zijn niet gering: de straten en gebouwen worden schoongemaakt, en de grond met een pad van wit zand bestrooid. De huizen moeten gesloten blijven, en niemand mag zich op straat begeven. De genoemde heren worden bij het opperhoofd onthaald, en brengen een geduchte stoet van gevolg mee. Bij dergelijke gelegenheden moet men zich troosten, om het Japans compliment op de mat af te leggen, en zolang men hen verwelkomt of hen de afscheidsgroet geeft, op de grond te zitten, op dezelfde manier als de Japanners dat gewend zijn. Hoewel deze manier ook verschilt van het Europese gebruik, zou het van vreemdelingen, vooral in hun eigen land, en in het zeldzame geval dat zij met ons spreken, teveel gevergd zijn, indien men verlangde, dat zij zich geheel en al, in het bijzonder in hun zeden en gewoonten, naar onze gebruiken zou schikken; dit zou zelfs met hun inrichting onmogelijk zijn. Indien men daarentegen voor een Japanner, die zich op de grond zet, een Europese buiging maakt, en hem in een staande houding zou willen toespreken, zou dit voor beiden zeer oneigenlijk zijn; de een kijkt naar boven en de ander naar beneden, terwijl mijn bovendien de Japanner op die wijze altijd beledigen moet, omdat deze, bij het buigen tegen onze benen zou aankijken, en men in geen geval elkander iets kan aanbieden of een beker van vriendschap zou kunnen ledigen, zonder alle goede manieren te kwetsen of te verzaken. Het is dus in geen geval onderdanigheid die wij aan de Japanners betogen, door hun bij die gelegenheid voor hen te buigen op de matten; men volgt slechts het gebruik van het land, en het spreekt vanzelf, dat men, als men te gast is bij vreemde volkeren zijnde, hun vriendschap wint door hun gebruiken zoveel mogelijk te eerbiedigen. Naast de genoemde plechtige gelegenheden ontvangen wij de Japanners in de dagelijkse omgang naar onze wijze; ze gaan op onze stoelen zitten, en de tolken komengraag bij ons aan tafel eten. Zij krijgen tweemaal per jaar een partij of gastmaal bij het opperhoofd, ter gelegenheid van de verjaardag van de Koning en bij het nieuwe jaar, en ze hebben dan de gewoonte, om behalve dat zij zichzelf ruim tegoed doen, al het overblijvende eten mee te nemen. De meesten pakken het eten in papier, en verbergen het in hun wijde mouwen.

2011-02-20T15:00:00.000+01:00

De Japanners zijn verzot op al wat vreemd is en betalen voor de ene of andere zeldzaamheid, die in hun smaak valt, en voor ons soms van zeer weinig waarde is, vaak een hoge prijs. Indien het nieuwtje er af gaat, stellen zij de prijs daarentegen zo laag, dat men dergelijke zaken dikwijls weer mee naar huis neemt. De artikelen, waarvoor zij doorgaans een redelijke prijs betalen, en welke in den bijzondere handel geoorloofd zijn, bestaan uit Sandelhout, bindrotting, klapperolie, Kajoepoetilie [kajaputi-olie], drop, saffraan, kinabast, kreeftenogen[ kalkreserves van rivierkreeften], Theriac [opium?], muskus, Aloë, duivelsdrek [een kruid, Ferula asafoetida], Arabische gom, ginsengwortel, IJslands mos [een struikachtig korstmos], en veel andere geneesmiddelen; zo ook horloges, mechaniek of muziekwerken, oud Perzisch en ander leer, fijn geslepen glaswerken, allerhande bijouterieën en snuisterijen, Hollandse genees- en sterrenkundige werken, doch vooral vreemde vogels of dieren. Vele van deze artikelen komen niet op Kambang, of worden niet publiek verkocht; maar de tolken zijn de onderhandse kooplieden, om deze bij ruiling met Japanse stoffen etc. te verhandelen. Er zijn afzonderlijke beambten, onder de benaming van kennislieden, die men bij ons schatters zou noemen, die alle goederen sorteren, en aan iedere soort een naam geven, naar welke rangschikking de publieke verkoop plaats heeft. Vooraf moet van ieder artikel een monster aan de gouverneur getoond worden, en deze schijnt het voorrecht te hebben, om voor de prijs die de koopman aanbiedt, een zekere hoeveelheid, en wel het beste, voor zichzelf uit te kiezen. Hetzelfde gebeurd ook bij de burgemeester van de stad Nagasakki, en dit is zeer ten nadele van de kooplieden. Het is daarnaast meer dan waarschijnlijk, dat de geldkamer in dat geval niet de vijfendertig procent belasting krijgt, maar dat die heren even zoveel minder betalen.

2011-02-19T15:00:00.000+01:00

Een vreemdeling, die het eiland verlangt te zien, gaat aan de poort door als bediende van een van de tolken of ambtenaren, ofwel krijgt hij daartoe in het geheimverlof van de poortwachter, hoewel het eigenlijk verboden is. Geen Hollander kan het eiland verlaten, zonder de goedkeuring te hebben gekregen van de Japanse regering via de rapporteurtolken. Deze toestemming wordt nooit geweigerd, maar de Hollander moet altijd vergezeld worden door enige tolken, banjoosten, klerken en verdere Japanse bedienden, die hem op de hielen volgen, en naarmate het aantal Hollanders groter of kleiner is, is ook het gevolg groter of kleiner. Een wandeling in of buiten de stad is altijd een echte ontspanning, die echter vanwege de kosten niet vaak, althans zelden meer dan één of twee maal in de maand plaatsvindt, omdat de wandelaar verplicht is het gevolg van Japanners dat hem vergezelt, te onthalen.

Uitzicht op Nagasaki.

Men heeft in de omstreken van Nagasakki de mooiste uitzichten en wandelingen, en men bepaalt gewoonlijk op zo’n dag een vast punt van samenkomst, hetzij in of buiten de stad waar de Hollandse en Japanse keuken te vinden is en de vrienden zich onderling vermaken. Bij dergelijke gelegenheden zijn de Banjoosten zeer inschikkelijk om onze nieuwsgierigheid te bevredigen, en men laat ons zelfs door één enkele tolk vergezeld, commissies verrichten. Dit geschiedt ook meestal, omdat zij ruim van alles voorzien worden, en zich op hun gemak te goed doen, en wellicht meer dan wij zelf van het onthaal genieten. Het wordt wel eens oogluikend toegelaten dat men winkels binnengaat, en door tussenkomst van de Compradoor iets koopt. Maar voor het overige mag men in geen enkel burgerhuis komen. De enigste gebouwen die de vreemdeling mag binnentreden zijnde tempels en de beroemde Tjaya’s [chaya] of theehuizen, die zo goed en luimig in het vijfde hoofdstuk van het werkje van den heer MEYLAN1 zijn beschreven dat ik daarvan niets meer zeggen kan dan dat zij uitermate geschikt zijn om een gezelschap van vrolijke gasten op te wachten. Wanneer men zijn intrek neemt in de tempel, wordt men door de kaalgeschoren priester in zijn plechtgewaad ontvangen, maar naderhand, nadat de eerste statige opwachting is afgelopen, is hij de man die zwaar beschonken, met zang en dans de meeste potsen aanricht, en zijn eigen geboden overtreedt door ham, vlees, boter, en wat hem nog meer verboden is, boetvaardig te nuttigen. Alle consumpties die in de stad worden gebruikt, betaalt de compradoor, die dat later met 20% winst in rekening brengt. Iedere Hollander heeft zijn lopende rekening bij die leverancier, welke dagelijks wordt bijgeschreven, waarvan men op het eind van de maand een bewijs krijgt. Op dezelfde manier wordt ook gehandeld met alle goederen die van de overige leveranciers gekocht worden. Deze bewijzen worden door het tolkencollege geverifieerd en vervolgens door de crediteuren bij de geldkamer ingeleverd. Deze lopende rekeningen worden vereffend met de opbrengst van de bijzondere Kambang-goederen, die ten overstaan van de Geldkamer verkocht en afgeleverd worden. De Geldkamer ontvangt het geld van de kooplieden, en opent voorons voor dat bedrag een krediet, echter met een korting van vijfendertig procent, wat in feite de belasting op de bijzondere verkopen is. Bij het vertrek van de schepen moet iedereen er voor zorgen, dat zijn rekening afgesloten wordt, en de Japanners zijn wat dat betreft zeer nauwkeurig, zodat er zelfs na de grote drukte, die bij het vertrek van schepen plaatsvindt, en de omslachtige wijze van liquidatie zelden een fout wordt gevonden.

1 Meylan, G.F., 1830. Japan. Voorgesteld in schetsen over de zeden en gebruiken van dat Ryk, byzonder over de ingezetenen der stad Nagasaky.

2011-02-18T15:00:00.000+01:00

Het is verboden contant geld te bezitten en met Japanse kooplieden te handelen. Er zijn bepaalde leveranciers voor de factorij, die, als zij alles niet zelf maken, het verlangde aanbesteden, en op het eiland bezorgen. Voor alles wat levensmiddelen betreft, hebben wij een leverancier, die vlak over de brug, in de stad woont, en die aan de landpoort op het eiland wordt geroepen, door twee plankjes tegen elkaar te klappen. Deze leveranciers hebben een bepaald tarief van alle prijzen, die wel twee keer zo hoog zijn als de stads prijzen, om daarmee de kosten van hun inrichting en het onderhoud van de vele noodzakelijke bedienden te bekostigen. In het leveren van negotiegoederen of Japanse kramerijen zijn de Compradoors zeer billijk, en leveren de beste artikelen. BOEJEMON [Buemon] en SASAYA [Sasaya] zijn de twee leveranciers voor Lak- en verguldwerk. Voor oude modellen hebben zij een vast en billijk tarief, maar bij de geringste verandering die men opgeeft, zijn zij schreeuwend duur, en men moet in de bestelling zeer nauwkeurig zijn, omdat zij zich niet de minste moeite geven in het navolgen van Europese modellen, waardoor het stuk dat aan hun smaak wordt overgelaten doorgaans bedorven wordt. In het algemeen kan men nooit verwachten, dat de Europese modellen die men opgeeft, zo goed en deugdzaam worden afgewerkt als hun eigen uitvindingen, alsof zij jaloers waren dat hun pracht in de handen van vreemdelingen zou blinken. Hetzelfde is het geval met de leveranciers van stoffen, porselein, aarde- en koperwerk. Wil men iets van zilver of goud gemaakt hebben, dan moet men dat metaal erbij geven, want het is verboden iets daarvan uit te voeren. Wij zijn ook gebonden aan de timmerman die de opperrapporteur-tolk jaarlijks op het eiland laat werken. Al deze lieden zijn voorzien van een sjap [merkteken] of zegel, waarmee zij persoonlijk de vrijheid hebben om door de poort te gaan. Er zijn ook Japanse geneesheren en naaldstekers, die voor de dienst op het eiland zijn aangesteld ingeval de Hollandse dokter afwezig is, of zelf hulp nodig heeft. Zij woorden ten alle tijde aan de poort doorgelaten, net zoals de tuinlieden, wassers, enz., die van de Compradoors een sjap of zegel krijgen, als kenmerk van hun vergunning om op Decima te werken. Maar al deze lieden moeten met hun bloed sjappen, of de voorschriften beëdigen, welke ten aanzien van de omgang met de Hollanders worden voorgelegd.

2011-02-17T15:00:00.000+01:00

De tolken zijn zeer talrijk. Zij hebben hun collegie op het eiland, waar dag en nacht een of twee van hen de wacht houden. Jaarlijks wordt er een van de Oppertolken als Opper- en een van de Ondertolken als Onderrapporteur aangesteld, die de zaken over en weer tot de regering brengen en het bestuur over de werkzaamheden hebben. Een Dwarskijker, die tevens de Hollandse taal verstaat, vormt samen met vier Opper-en vier Ondertolken het collegie. Zij sjappen [= voorzien van een zegel] en verzegelen de echte vertalingen van de orders, briefwisseling, afrekeningen en andere stukken. Vaak is echter dit getal overcompleet, en zijn er, behalve deze, nog wel een vijftigtal tolken, die in verscheidene rangen zijn opgedeeld, zoals provisionele, temporaire, Vice Ondertolken, leerling tolken, particuliere tolken, enz., die in de Negotie tijd meestal allemaal hun vaste dienst hebben.
's nachts is er nog een wacht op het eiland van vijf man, die, net de Ottona’s één of tweemaal de ronde doet, en wij zijn door al die bewaking zodanig voor tegen gevaar beschermd, dat men gerust met open deuren en vensters naar bed kan gaan.
Wanneer er op het eiland iets met lossen of laden, of in de pakhuizen te verrichten valt, komt er een Opperbanjoost of een gemachtigde van de Gouverneur op het eiland, met een gevolg van lijfwachten en enige tolken. Zijn aankomst wordt aan de tolken en andere bedienden, die op het eiland aanwezig zijn, aangekondigd door het schreeuwen van “Oeidi di goezarimasi”[oide de gozarimsu], wat betekent: "hij komt!" De Ottona’s en tolken scharen zich, volgens rang, naast elkaar aan de ingang van het lokaal, waar de Opperbanjoost plaatsneemt, en buigen zich wanneer de genoemde beambte voorbijgaat. Deze geeft verlof om de werkzaamheden te beginnen, verleent pas brieven en zegels, en zendt zijn bediende, om de sloten van de pakhuizen open te doen, altijd vergezeld van Onderbanjoosten en schrijvers, die de wacht moeten houden zolang er in het pakhuis wordt gewerkt, totdat dit opnieuw gesloten en weer verzegeld is. Wanneer wij verlangen iets van boord naar onze woning te nemen, moet dit met verlof van de Opperbanjoost geschieden, en alles dat als handelsartikel kan worden aangemerkt, gaat in een afzonderlijk pakhuis, het zogenaamde Kambang pakhuis, waar de ambtenaren en schepelingen hun goederen brengen, die publiek verkocht moet worden.

2011-02-16T15:00:00.000+01:00

Met uitzondering van de tijd van het lossen en laden van de schepen, blijft de waterpoort altijd gesloten. Het contact met de stad heeft alleen plaats door de landpoort, waar een stenen brug over het kanaal ligt. Die poort is altijd bezet met een wacht van Banjoosten of politiebeambten, die echter met het inwendige van het eiland niks te maken hebben. Deze houden aantekening van alles, wat er in-en uitgaat, en laten niemand anders binnen dan degenen die daartoe gerechtigd zijn. Met uitzondering van de Opper- en Ondertolken, en enige andere ambtenaren, wordt iedereen gevisiteerd. Voor deze lijfsbetasting zowel als het onderzoek van de goederen is er een bijzondere bediende, die op een klein bankje in de poort zit. Hij mag de visitatie echter alleen doen in het bijzijn van een van de Banjoosten, en hij wordt door zijn landgenoten, die nogal vaak iets geheim is in een maal verbergen, ogenschijnlijk gevreesd, toch heimelijk veracht. De vaste, op het eiland dienstdoende beambten, zijn de drie Ottona’s of eilandburgemeesters, die elkaar dagelijks op de middag vervangen en het Japanse gezag op het eiland uitoefenen. Zij moeten op de hoogte gesteld worden van alles, wat er op het eiland aangevoerd wordt. Ook mag er, zonder hun medeweten, geen Japanner bij de Hollanders komen. Het is aan hen, om de tolk of de leverancier die zich aanmeldt, te vergezellen of aan hem een Kasseros mee te geven. Volgens de wet, mag niemand bij de Hollanders komen, zonder door een van deze ambtenaren, of zogenaamde Dwarskijkers vergezeld te worden, hoewel er oogluikend niet stipt aan deze wet wordt voldaan. Deze Dwarskijker zijn echter niet zeer moeilijk, en hun gezelschap is weinig hinderlijk voor de kleine geheime, die men voor hen zou moeten verbergen. Met uitzondering van de twee Dwarskijkers van de tolken verstaan zij het Hollands niet eens, en zij vallen dikwijls in slaap bij het gesprek waarvan zij niets begrijpen en dat zij als stenen poppen aanhoren.

2011-02-15T15:00:00.000+01:00

Men betaalt jaarlijks voor de door ons gebruikte gebouwen een vastgestelde huurprijs, waarvoor de Japanners de pakhuizen geheel onderhouden en desnoods vernieuwen. Maar van de woningen gaat hen alleen de ruwe betimmering aan, zoals het dak, de muren, de zolder, de vloeren, de trap, de vensters, de stoep, de kombuis en de verdere ruwe opstand. Al het raam- en lijstwerk, het behang en de meubilaire inrichting is voor de rekening van de bewoner of zogenaamde eigenaar, die echter geen herstelwerkzaamheden zonder toestemming van de huisbazen kan doen. Op dezelfde wijze zijn er ook woningen ingericht voor de gezagvoerders van de schepen die in Japan op de wal verblijven. De huizen van de Hollanders zijn wel niet groot, maar zindelijk, en op Europese wijze gemeubileerd. Men voorziet zich van hetgeen hiertoe vereist wordt op Java, of de Japanners maken dit op onze bestelling. Het is geoorloofd zoveel bedienden te nemen als men wil, maar de mannelijke dienstboden mogen 's nachts niet op het eiland blijven. Hoewel ik niet weet, dat er een echte wet bestaat, die de Hollanders verbiedt hun vrouwen mee te nemen naar Decima, hebben de Japanners dat altijd tegengehouden, en geweigerd daarvoor toestemming te geven. Ook hebben zij nooit toegestaan dat een Europeaan zijn kind, dat hij bij een Japanse vrouw verwekt heeft, meenam. Zulke kinderen mogen niet eens op het eiland geboren worden, net zomin als er een Japanner mag sterven, en het wordt als een bijzondere gunst gezien, als dergelijke kinderen in hun jeugd op het eiland mogen komen. Zo’n gunst moet worden gekocht als een dienst, door tussenkomst en bekrachtiging van het Japans gouvernement. Deze kinderen staan gelijk aan alle overige Japanners, en er wordt ten opzichte van hen in geen geval enige uitzondering gemaakt.

Deshima, met de landpoort en de waterpoort.

2011-02-14T15:00:00.004+01:00

Omdat het verslag van Van Overmeer Fisscher niets vermeld over de tijd waarin de stoet in Shimonoseki verblijft (14 tot 22 Februari), zal vandaag worden begonnen met het hoofdstuk over Deshima.

Decima De factorij van de Nederlanders in Japan.

De ligging tegen de stad Nagasakki, waarvan wij slechts door een smal kanaal van ongeveer 30 voet breed zijn afgescheiden, maakt, dat men aan die kant weinig uitzicht heeft, temeer, daar de hele walkant die met huizen is bebouwd, het uitzicht op de straat, de Jedomatsi [Edomachi], wegneemt. Maar daarentegen heeft de gehele overige omtrek van het eiland een vrij uitzicht zowel over de baai, als landwaarts. De baai is altijd levendig, en er heerst een gedurige beweging van vaartuigen. Aan de linkerkant heeft men uitzicht op een bergachtig gedeelte van de stad, en ook op heerlijke akkers en dorpen, die zich in het verschiet verliezen. In de brede straat van het eiland, die met een kleine bocht van de waterpoort tot het andere einde loopt, liggen de huizen van de Hollandse ambtenaren, die ieder een afzonderlijke woning hebben. Deze ambtenaren zijn; een Opperhoofd, een Pakhuismeester, een Scriba of boekhouder voor de handel, een Geneesheer, vijf Assistenten of Klerken en twee Pakhuisknechts. De Nederlandse regering geeft de tafel, en zij verenigen zich, met uitzondering van de Pakhuisknechts, hiervoor tweemaal daags bij het Opperhoofd, die een zeer groot en goed getimmerd gebouw bewoont dat vooral ook zo ruim is ingericht, om er de Japanse Groten naar behoren te kunnen ontvangen. De overige huizen zijn naar de rang der bewoners minder groot en van meer of minder gemakken voorzien, naarmate zij die willen bekostigen. Meestal gebruikt men het benedenhuis als bergplaats, en het bovenhuis als woning. Behalve dat deze straat aan weerszijden ook met pakhuizen tussen de woonhuizen is aangevuld, staan er ook langs de heiningen of paggers [omheining van bamboe] enige gebouwen als pakhuizen en woningen tot verblijf van de Japanse tolken, van de Ottona’s [otona]of Burgemeesters van het eiland, van de zogenaamde Kasserossen [uit het Portugees?] of huisbazen (in het Japans kfoemi gasira [kumigashira] genoemd), en van de wachten van het eiland, terwijl er ook nog een plek grond overblijft, die behalve de koeienkraal, twee tuinen bevat, waarbij een ruim gebouw staat , dat gewoonlijk gebruikt wordt voor het nieuwe opperhoofd, als hij aankomt om zijn voorganger af te lossen.

2011-02-13T15:00:00.001+01:00

De 13^e staken wij over naar Simonoseki [Shimonoseki], het westelijkste punt van het grote eiland Nipon //Nippon = Honshū//, alwaar wij tot de 22^e vertoefden, om onze bark te laden en op een goede wind te wachten.

Men ziet op de genoemde overtocht in de verte de stad Dayrie [Dairi], in vroegere tijden de zetel van de geestelijke keizer, en midden in het vaarwater de klip, waarop de vermaarde Tayko sama [Taikō sama = Toyotomi Hideyoshi (1537-98)] schipbreuk leed, hetgeen de gezagvoerder van zijn vaartuig het leven kostte. Men heeft op deze klip een zuil of een Tempeltje gebouwd, zowel ter nagedachtenis aan dit voorval, als aan het overlijden van een jonge prins uit het geslacht van Heike, Antokftenno [Antoku Tennō, ca 1183] genaamd, die, in de armen van zijn min of voedster, zijn leven opofferde om niet aan zijn vijanden uitgeleverd te worden. De min namelijk verdronk zich met den zevenjarige prins.

Uitzicht op Simonoseki. (Uit: Nippon)

Simonoseki is een handelsplaats, waar buitengewoon veel scheepvaart is. Men drijft hier een grote handel in rijst, tarwe en andere granen, gedroogde vis en houtskool, en werkt er buitengewoon fraai in steen, waarvan we enige kleinigheden kochten. De stad ligt aan zee, en telt onder verscheidene andere, de vermaarde Amidais [Amida] tempel die gesticht is ter nagedachtenis aan de jonge held die hiervoor genoemd is. Hij is bij deze tempel begraven met zijn voornaamste dienaren, en men vertoont hier zijn wapens, afbeeldingen en ook een beeld van hem levensgroot in brons gegoten.

2011-02-12T15:00:00.001+01:00

De 12e. Hoewel we afgesproken hadden om vroeg te vertrekken, was er op het afgesproken uur niemand klaar, waarschijnlijk door de grote vermoeienissen van gisteren. Wij gingen te voet, met een paar dienaars vooruit, en legden de hele weg tot Kokura, die vijf uur lang is, te voet af, alwaar wij de eerste van de trein waren. De weg liep eerst door fraaie sparrenbossen, en naderhand, langs een bergachtige gedeelte, naar de zeekant, waar men de prachtigste uitzichten op het grote eiland Nippon heeft. Kokura, de zetel van de Landsheer, is een grote stad, met een kasteel, zeer vrij gelegen aan het kanaal, dat de eilanden Nipon en Kiusju [Kyūshyū] van elkaar scheidt, op een afstand van ongeveer 60 mijlen, of uren gaans, van Nagasaki. De inwoners zijn gewend, de Hollandse geneesheer hier over hun ziekten te raadplegen, en inderdaad, in de namiddag wordt het huis gevuld met allerhande lijders, die zoveel mogelijk verpleegd en met geneesmiddelen begiftigd werden.

2011-02-11T15:00:00.000+01:00

De 11e hadden wij een zware tocht over het Fiamistogie’s [Hiyamizutōge] gebergte omdat door de hevige regens de wegen voor de dragers zeer glibberig waren. Volgens gebruik verbleven wij een paar uren in de plaats met dezelfde naam, om de vrienden op sake e.d. te onthalen, hetgeen geschiedt om de trein met de geschenken en de andere zware bagage de tijd te geven om ons voor te blijven, omdat wij die anders zouden inhalen, en als wij gelijk met hen op een plaats zouden aankomen om van dragers en paarden te wisselen, zou er verwarring kunnen ontstaan.
In Oesino [Uchino], aan de voet van het gebergte waar de waard ons fazanten, eenden en eieren aanbood om ons te verwelkomen, moesten we opnieuw enige tijd vertoeven.

Na in Jetska [Izuka] het middagmaal te hebben gebruikt, kwamen wij ’s avonds toen het al donker was voor de rivier de Setogawa waar 30 vaartuigen klaar lagen die in 10 minuten de hele trein overzetten. De grote hoeveelheid lantaarns en flambouwen maakten deze overtocht zeer gunstig en fraai. Wij overnachtten in Kayanossa [Koyanose].

2011-02-10T15:00:00.000+01:00

De 10e reisden we door een vlakke streek, en kwamen door verschillende dorpen, van welke wij in Tazjiro [Tashiro] het middagmaal gebruikten. Bij het dorp Harda [Harada] begint het grondgebied van Tsikwiseeng [Chikuzen]. Wij kwamen al vroeg in Jamij [Yamaie] aan, waar een kabinet van stenen te bezichtigen is. Het viel ons erg tegen en is de moeite van het bezichtigen niet waard. De oude Onderbanjoost die ons vergezelde, had 40 jaar geleden de hofreis al eens gemaakt met het opperhoofd Titsingh en ook bij die gelegenheid ditzelfde kabinet van stenen moeten bezichtigen.

2011-02-09T15:40:00.001+01:00

De 9e vroor het sterk; alle rijstvelden waren met ijs bedekt. We waren 's morgens met lantaarns op weg gegaan, en kwamen nu in het gebied van Fizeeng [Hizen], waar we enkele soldaten meekregen als geleide. We passeerden de grote kamferboom in het gehucht Odan [Oda] de stam van deze boom is helemaal hol en het is bekend dat er 12 mensen in kunnen zitten sackineren [sake drinken].

Men ziet aan de buitenkant in de stam uitgehouwen een beeld van de God Kwanon [Kannon], en overal in de boom zijn prentjes en briefjes met namen geplakt.

We gebruikten het middagmaal in Oetsoetsoei [Ushitsu], en kwamen in de namiddag door Saga, de hoofdstad van het landschap Fizeeng. Deze plaats is meer dan 1 uur gaans lang en beroemd wegens haar mooie vrouwen. ‘s Avonds kwamen wij in Kansaki [Kanzaki] en we overnachtten aldaar in de tempel Sinsoki [Shinkōji] van de Ikosju- [Ikkōshū] sekte.

2011-02-08T15:00:00.000+01:00

De 8e.
Buiten Sonogi gingen wij wandelen, en hielden ons een ogenblik op bij de hut van een grijsaard, die van zijn jeugd af altijd genoegen had geschept in het zien voorbijtrekken van de Hollanders. Hij was bijna 90 jaar oud, en hier samengekomen met een groot gedeelte van zijn nageslacht. Meer dan 40 keer had hij nu reeds onze trein voorbij zien trekken, en hj scheen oprecht gelukkig die dag opnieuw te beleven. Hij kreeg van het opperhoofd een drinkpenning om zijn gezin te onthalen. Wij ontmoetten die dag een transport van enkele Koreanen, die bij het landschap Nagats [Nagatsu]schipbreuk hadden geleden, en nu naar Nagasakki vervoerd werden.
In Oresino bezichtigden wij het warme bad, en voelden ons hier al verplicht enkele kleinigheden uit de deden aan de Japanse dames, die verzochten ons tijdens het middagmaal te mogen bezoeken.
’s Avonds bekeken wij in Takywo [Takeo] een zeer fraaie badhuis van de Landsheer waarbij ook een warme bron gevonden wordt.

2011-02-07T15:00:00.001+01:00

In Omura, [Ōmura]de hoofdplaats van het landschap met dezelfde naam, gebruikten wij de volgende dag, 7 februari, het middagmaal.

Op de grens van het landschap stonden een paar soldaten, om ons te begroeten, en de toeloop van volk was hier zodanig, dat er zelfs in het logement geweld gebruikt moest worden om de mensen tegen te houden, hoewel zij alleen uit nieuwsgierigheid elkaar verdrongen om ons te zien, zonder ons of elkaar met die woestheid en onbescheidenheid te bejegenen, die men dikwijls bij soortgelijke gelegenheden onder de lagere klassen van de Europeanen aantreft. Wij overnachtten in Sonogi, en overal waar wij 's avonds aankwamen werd gewoonlijk met de Opperbanjoost en de tolken overlegd welke afstand wij de volgende dag zouden afleggen. Dit gebeurt echter meer volgens oud gebruik, dan uit noodzakelijkheid, en dient ook om de goede vriendschap te onderhouden, en de gelegenheid te hebben die heren te onthalen op een glas punch, want de reis is reeds zo vaak gedaan, dat de verdeling van de middag- en nachtherbergen gewoonlijk dezelfde blijft.

2011-02-06T15:00:00.000+01:00

1822, de 6e februari.
Heden, de 15e van de Japanse eerste maand (Sioguats), de vastgestelde dag voor ons vertrek, kwamen reeds vroeg de Japanse bedienden op het eiland, om de geschenken en de bagage af te halen, en wij vertrokken te 8.30 uur van het eiland. De achterblijvende Nederlanders deden ons uitgeleide tot aan de Mosseltrap. Het gezag op het eiland werd toevertrouwd aan de oudste aanwezige ambtenaar, en wij gingen in de norimond onder de toeloop van een menigte volk en vrienden, die ons reeds hier opwachtten om ons uit te geleiden. Volgens gebruik vertoefden wij buiten de stad in de tempel Tenzin, waar de Opperbanjoost ons ontving, en wij gezamenlijk met een aantal Japanse vrienden moesten drinken op ons afscheid. Tegen 12:00 uur van hier vertrekkende, vonden wij op de grens van de stad en op verschillende andere plaatsen, tolken, leveranciers en een menigte Japanners, die ons een laatste groet brachten, waarna wij aankwamen in Jagami, waar wij het middagmaal gebruikten, en eindelijk ‘s avonds om 10:00 uur in Isahai [Isahaya] , waar wij in de tempel logeren, en veel hinder hadden van de kou en de slecht rokende kolen.

2011-02-05T15:00:00.002+01:00

Reis naar Jedo

De Hollanders, die in Japan hun verblijf houden, worden daar niet zo zeer beschouwd als kooplieden, maar eerder als beambten, of, zoals de Japanners het noemen, Jakfnins [jakunin], om de vriendschappelijke betrekkingen tussen de beiden naties te onderhouden. Het is in die hoedanigheid, dat zij toegang hebben tot het Hof, waarheen zij dan ook vroeger jaarlijks een reis maakten. Sedert 1790 echter heeft dit slechts om de vier jaar plaats, terwijl in de tussenliggende jaren de vooraf bepaalde geschenken door een commissie van tolken en andere bedienden naar het hof worden gebracht, waar de in Jedo verblijvende Gouverneur van Nagasakki, in hun naam, de plichtplegingen aflegt onder het aanbieden van die geschenken.

Wanneer de tijd voor deze reis nadert, heeft men het heel druk met de voorbereidingen, en zijn de Japanners nog meer bezorgd dan de Hollanders zelf, om met hun hele gevolg in de uiterste orde een netheid te verschijnen. Voor de laatsten, die zelden in de gelegenheid zijn deze belangrijke reis een tweede keer te maken, zijn het inwinnen van informatie over de belangrijkste dingen die hen kan overkomen en over de gebruiken, welke zij in acht moeten nemen, alsmede het kennismaken met de reisgenoten en het aanschaffen van de reisbenodigdheden, de voornaamste bezigheden. Als overblijfsel van in oude tijden bestaan hebbende Indische gebruiken, is het gebruikelijk om zich voor deze reis meer dan gewoonlijk uit de dossen. Men neemt ook speciaal kleinigheden mee, zoals kralen, glazen, pennetjes, ringetjes, spelden, knoopjes en andere Neurenberger bijouteriën, om tijdens de reis uit de delen aan de gewone mensen, die er een bijzondere waarde aan hechten om het een of ander uit de handen van een Hollander of een andere vreemdeling te ontvangen. Daarom doen zij veel moeite om de Hollanders te zien, en nog meer, om een aandenken van hen te krijgen.

Toen ik het genoegen had mee te gaan op de reis naar het hof, was de Heer J. COCK BLOMHOF, Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw, en opperhoofd van onze handel op Decima [Deshima], de Nederlandse gezant, die de reis voor de tweede keer maakte, en die ik als scriba of secretaris met de geneesheer N. TULLINGH vergezelde.

De Japanse beambten bestonden uit een Opperbanjoost, die het hoofd van de trein is, en omdat hij met een Keizerlijke gezant reist, wordt hij overal geëerbiedigd en ten trouwste gediend. Zijn ondergeschikten zijn drie Onderbanjoosten, en wij hadden verder tot onze hulp en gezelschap de Oppertolk ZOEJENAGA ZINSAYMON, de Ondertolk NAKAJAMA SAKFSABRO en de Vice-Ondertolk SIGE TOKIZERO.

Om een indruk te geven van de grote omvang van deze reis, zal ik in het kort een schets laten volgen van de gehele trein [stoet]van de geschenken en bagage, naar de volgorde, zoals die langs de wegen worden gevoerd.

De zogenaamde Hofreisbark, waarvan wij voor onszelf gebruikmaken van Simonosekij [Shimonoseki] naar Osaka, vertrekt enige dagen vroeger uit Nagasakki [Nagasaki], alleen geladen met de etenswaren, verpakt in een dertigtal kisten, en van de overige bedienden de bagage, die men in het begin niet nodig heeft. Al het overige gaat over land, beginnende met 10 tot 12 lange koffers, volgepakt met lakens, chitsen [textiel], polemieten [bonte geweven stoffen], lakenrassen [zeer fijne, geschoren wol], kroonrassen [eerste kwaliteit zeer fijne, geschoren wol], perpetuanen [zeer duurzame, driedradige wollen stof], Taffachelassen [fijne, gestreepte zijden of katoenen weefsels uit Coromandel], Armozijnen [dunne zijde- of katoenachtige stof, veelal als voering gebruikt], Goudstoffen en datgene wat verder als geschenk bestemd is, alles nauwkeurig afgemeten en zeer zorgvuldig in geolied papier verpakt, vervolgens met een fijne mat, en daarna met een stromat, die alle op een bepaalde maat en vorm zijn vervaardigt, omwikkeld, terwijl men tenslotte de kast of de koffer met een zwart touw dichtbindt, verzegelt, en op een slee of draagbaar vastsjort. De laatste wordt ook aan een lange stok vastgemaakt, waaraan die last door twee of drie man wordt gedragen.

Wij hadden ook ditmaal twee extra koffers met pendules, bestemd als buitengewone geschenken, die met de andere geschenken werden vervoerd, en samen een afzonderlijke trein vormden, die steeds enkele uren vooruit reist, onder toezicht van een treinmeester, twee schrijvers of klerken van de tolken, een koeliemeester, en nog een paar gouvernementsbedienden, die, met uitzondering van de koeliemeester, gedurende deze reis altijd twee stabels dragen; sommigen hebben een norimond [= norimoro] of palankijn [gesloten, overdekte draagstoel] en de anderen huren beurtelings een cango of draagstoel, om uit te rusten, en elkaar te vervangen bij de bewaking van die goederen.

Daarna volgden onze grotere bagagekoffers, die ook ingepakt zijn, en alleen worden geopend in grote steden. Het Opperhoofd heeft twee zeer grote kasten of koffers, en vier knasters [een uit riet (canna) gevlochtene kist of korf] en de scriba en doctor hetzelfde met hun beiden. Opperbanjoost, tolken, Onderbanjoosten, van allen is de hoeveelheid bagage vast bepaald, doch over het algemeen is het een vracht, waartoe tenminste 100 mensen en 20 paarden nodig zijn, terwijl ook onder onze bagage het beddegoed van al de bedienden is begrepen, dat op paarden wordt vervoerd. Eenmaal met de bark in Osaka aangekomen, moeten alle goederen, die tot dan vanaf Nagasakki in de bark geladen waren, ook over de grote landweg worden gedragen, hetgeen de hiervoor genoemde trein nog doet toenemen met een veertigtal goed voorziene kisten en koffers.

De etenswaren, die door Opperhoofd worden meegenomen, bestaan uit wijn en en andere dranken, boter, kaas, gerookt en gezouten vlees, koffie, suiker, specerijen, banket, confituren en wat meer van dien aard en in Japan niet te krijgen is; maar wild, gevogelte (vooral goede hoenders), groenten, vis, enzovoort, vindt men overal voldoende, en weten de koks zich zeer goed aan te schaffen om ons dagelijks een goede tafel te bereiden. De twee Japanse koks, die ook op het eiland speciaal in dienst van het Opperhoofd zijn en ons nu vergezellen, hebben altijd twee stel tafelgereedschap voor drie of vijf personen bij zich, dat in een daartoe ingericht buffet wordt opgeborgen, met een kleine voorraad van wat zij voor enkele dagen denken nodig te hebben. De ene verzorgt het eten in de middagherberg, en de andere zorgt voor het avondeten. Zij reizen 's nachts of vroeg genoeg vooruit, om alles in te richten, en vinden in de afgesproken logementen, keuken- en verdere benodigdheden ter beschikking, zodat wij het genoegen hebben, 's middags en ‘s avonds altijd de tafel gedekt de vinden. Bij ieder buffet worden zelfs drie stoelen en een tafel meegedragen, en men is in het begin zeer verrast, wanneer men zich zo geheel afgescheiden van al wat Europees is, eensklaps in een vertrek bevindt waar de tafel, met welbereide spijzen voorzien, het idee van zich in zulk een vreemd land te bevinden, geheel wegneemt. Ons beddegoed wordt ook in grote kisten meegevoerd, maar behalve het tot dusver vermelde, is er niets in ons persoonlijk gevolg dat afzonderlijk een meer volledige beschrijving verdient.

Vooraan in de trein loopt een treinmeester, met een koeliemeester, waarna de twee jongste Opperbanjoosten in norimonds volgen, elk met zijn bediende bij zich, en vergezeld van twee hassambakodragers.

Ook is er doorgaans een schrijver van de tolken die deze trein in zijn Cango of draagstoel voorafgaat, daarna de Vice-Ondertolk en Ondertolk, ieder met zijn bediende, en twee hassambakodragers.

De Hollandse geneesheer in zijn norimond, een van de vaste Japanse bedienden van het Opperhoofd op Decima, en een bediende die het Japanse gouvernement hem gedurende de reis toevoegt. De laatste is tevens een soort van dwarskijker [spion].
De medicijn kist, die door twee man gedragen wordt en met kleden overdekt is.
De Scriba in zijn norimond met twee bedienden. De norimond wordt evenals die van de doctor door drie of vier man gedragen.
Een norimonds-oppasser.
Twee koeliemeesters.
Het Hollandse Opperhoofd in zijn norimond met acht dragers, die kabaaijen [kledingstuk zoals dat gewoonlijk in Oost-Azie wordt gedragen als een lang, los vallend hemd] dragen die versierd zijn met de letters van de Oost-Indische Compagnie, en die elkaar van tijd tot tijd aflossen. Tevens aan weerszijden twee bedienden, die elkaar, net als die van de twee andere Hollanders, 's morgens en 's middags vervangen.
Een bediende die de schoenen en muilen in een leren doos bewaart.
Een Tjabinto [chabento] of twee kasjes (die aan een stok gedragen worden), die vuur en kokend water bevatten, om ten alle tijde thee te kunnen maken, en die ook voor het opbergen van enkele versnapering dienen.
Een drager met een stoel of een krukje.
Het zogenaamde Opperhoofdskantoor, of een ladetafel voor het opbergen van papieren, enz., deze is zwart gelakt en met een rood lakens overkleed bedekt, waarop de gouden letters van de Oost-Indische Compagnie staan. Deze wordt door drie man gedragen.
Twee paar hassambakko’s, kleine koffertjes met kleren voor dagelijks gebruik, van het Opperhoofd en twee paar van de Scriba en de Doctor.
Twee dragers met Kappa Cagos , manden waarin de lantaarns en regenkleding opgeborgen worden.
De Oppertolk in zijn norimond, met twee bedienden, gevolgd door zijn kantoor; en twee hassambakko’s en Kappa Cago. Deze ambtenaar houdt de kas en de administratie der ongelden bij, die hij aan de geldkamer moet verantwoorden. En daarna volgt:
De Opperbanjoost met twee bedienden, waarachter een piekendrager loopt.
De harnaskast, die zijn oorlogsuitrusting bevat.
Twee Hassambakko’s.
Twee Kappa Cago’s, en eindelijk:
De oudste Onderbanjoost, met enige bedienden, die te voet of in draagstoelen de trein volgen; en met enige dragers van Hassambakko’s en ander reistuig de trein sluiten.
Men merkt in deze volgorde op, dat in de Japanners optochten altijd de hoogste in rang de mindere voorop laten gaan. De linkerzijde is bij de Japanners de hogerhand. Men vindt in hun gebruiken vaak dergelijke tegenstellingen met onze gewoonten.

Introductie

2011-02-04T15:00:00.002+01:00

De Hofreis van 1822.

Het is al een beetje traditie dat er ieder jaar op de website van het SieboldHuis een verslag of dagboek van de Hofreis verschijnt in de vorm van een weblog. Ook dit jaar is dat zo.
Toen ik een paar maanden geleden het boek “Bijdrage tot de kennis van het Japanse Rijk” van J. van Overmeer Fisscher (1833) onder ogen kreeg, zag ik dat ook hij een hoofdstuk aan de hofreis gewijd had., Na een korte inleiding en een beschrijving van de volgorde van de stoet, geeft Fisscher een beschrijving van de heenreis in de vorm van een dagboek, maar van de terugreis worden maar enkele dagen beschreven. De schrijfstijl van Fisscher is heel anders dan die van De Cock Blomhoff, Von Siebold of De Sturler. Ze zagen op verschillende reizen vaak de zelfde dingen maar beleefden en beschreven het op hun eigen manier. Het werk van Fisscher is heel makkelijk leesbaar.
Johan Gerhard Frederik van Overmeer Fisscher (1800-1848), zoon van de Burgemeester van Harderwijk, was 4 jaar jonger dan Philipp von Siebold, maar kwam al in 1820 in Deshima, hij verliet Japan samen met Von Siebold, op de laatste dag van 1829. In 1822 mocht hij met de hofreis mee als secretaris. Tijdens de hofreis van Von Siebold, in 1826, hield hij, inmiddels gepromoveerd tot Pakhuismeester, als vervanger van Opperhoofd De Sturler, een officieel dagboek bij van de gebeurtenissen op Deshima. Wellicht kunnen dat dagboek hier volgend jaar openbaar maken.
Fisscher reisde in 1822 mee met het Opperhoofd J. Cock Blomhoff, die de hofreis toen voor de tweede keer maakte. Van de Hofreis van 1818 hield Blomhoff niet alleen een officieel Dagregister bij, hij maakte er ook een verslag van speciaal voor zijn vrouw Titia. Het boek van F. Effert en M. Forrer (2000) waarin dit verslag is gepubliceerd: “De hofreis naar de shōgun van Japan. Naar een verslag van Jan Cock Blomhoff van de hofreis in 1818.” is momenteel voor een heel aantrekkelijk prijsje te koop in het SieboldHuis. Omdat er in dit boek veel wordt uitgelegd over personen en zaken die ook een rol spelen in deze hofreis, is het heel geschikt om te lezen naast het nu volgende weblog.

Op dagen dat Van Overmeer Fisscher niets vermeldt in zijn verslag van de reis, zullen o.a. zijn aantekeningen over Deshima hier gepresenteerd worden.
De zinsbouw en spelling van oorspronkelijke tekst is aangepast aan de hedendaagse stijl.

Als er niets anders vermeld wordt, zijn de illustraties gemaakt door Kawahara Keiga en afkomstig uit de collectie van het Museum Volkenkunde in Leiden.

Martien van Oijen 4/2/ 2011

Hieronder volgen delen van: J. F. van Overmeer Fisscher, 1833. Bijdrage tot de kennis van het Japansche rijk. Muller & Co, Amsterdam.
Verslag van de Hofreis naar Edo in het jaar 1822. pp 281-320.
Decima, De factorij der Nederlanders op Japan. pp. 264-280.

2010-08-06T11:09:00.001+02:00

Slotopmerkingen bij het Dagregister van Johann Wilhelm de Stürler
door Martien van Oijen

Inleiding
Van 22 december 2009 tot 6 augustus 2010 stond een deel van het Dagregister [= officieel dagboek] van Kolonel Johann Wilhelm de Stürler, opperhoofd van Deshima van 1824- 1826, op de website van het SieboldHuis. De dagregisters van het opperhoofd werden ieder jaar met de terugkerende schepen naar Batavia gestuurd om de autoriteiten aldaar op de hoogte te houden van de ontwikkelingen op de handelspost in Japan. In Deshima werd een kopie van het dagregister bewaard. De opperhoofden lazen de dagregisters van hun voorgangers nauwkeurig om te achterhalen wat vroeger wel of niet toegestaan was. De Japanners waren erg conservatief in hun omgangsregels. Als iets eenmaal beschouwd werd te behoren tot het zogenoemde “kapittel” (= de gebruikelijke gang van zaken), was het heel moeilijk om te veranderen.
Kolonel De Stürler was van 28 juni tot 12 augustus 1823, samen met Philipp von Siebold, van Batavia naar Japan gezeild. De Stürler maakte als Opperhoofd-gezant de Hofreis van 1826 mee en keerde aan het eind van datzelfde jaar terug naar Batavia. Als opperhoofd was De Stürler verantwoordelijk voor het gedrag van alle “Nederlanders” op Deshima. Von Siebold was echter van mening dat hij een speciale opdracht had gekregen van Gouverneur Generaal Van der Capellen en dat hij daarover geen verantwoording hoefde af te leggen aan het opperhoofd van de handel. Von Siebold was heel vrij in de omgang met Japanners en deed dingen die volstrekt verboden waren (Zo nam hij bijvoorbeeld Japanse jagers in dienst om dieren te kunnen verzamelen). Als gevolg hiervan kwam Von Siebold regelmatig in conflict met De Stürler, die qua leeftijd zijn vader had kunnen zijn.

Het hier gepresenteerde deel van het dagregister ging over de laatste acht maanden dat De Stürler opperhoofd van Deshima was. Op 19 december 1825 sloot hij het dagregister van dat jaar af om het mee te kunnen geven met de naar Batavia terugkerende schepen. Op 20 december begon hij een nieuw dagregister dat eindigde op 5 augustus 1826 toen hij de leiding van de factorij in handen gaf van zijn opvolger G.F. de Meijlan, die op die dag op het eiland was aangekomen.
Tijdens de vijf maanden van de hofreis hadden De Stürler en Von Siebold waarschijnlijk veel meer contact dan op het eiland Deshima; ze aten en sliepen in dezelfde herbergen, baadden gemeenschappelijk in hete bronnen, vierden feest, en maakten ruzie. Als Opperhoofd gezant was De Stürler uiteraard officieel de belangrijkste man. Het opperhoofd was ook de enige Nederlander die de Shogun mocht begroeten (Let wel, op zijn knieën en diep voorovergebogen, zodat ook hij hem niet kon zien).

In het verslag van de hofreis dat Von Siebold publiceerde in zijn overzichtswerk Nippon, schrijft hij het volgende over De Stürler (Uit de vertaling van Van Oijen & Van Oijen, 2005):
“Met de verwachtingen die ik had van de kant van onze gezant, kolonel de Stürler, was het niet zo goed gesteld, want ik moet het met droefheid bekennen; juist de man die op Java zo'n warm aandeel had gehad in mijn missie en haar met zoveel ijver had gesteund, toonde zich nu, in Japan, niet alleen onverschillig of koud tegen alles wat mijn onderneming betrof, maar hij probeerde haar zelfs door een hele reeks hindernissen te verlammen of toch minstens te bemoeilijken.
Ik weet niet of de oorzaak van deze onwelwillende stemming gezocht moet worden in de aanbevelingen van onze regering, die mijn werkterrein verbreed had en mij meer zelfstandigheid in het wetenschappelijke onderzoeksgebied had gegeven, of omdat mijn onderzoek te dicht bij zijn eigen interesse kwam, of zijn plannen doorkruisten, of dat het komt door ziekelijkheid en ongenoegen, veroorzaakt door de minder gunstige uitkomst van zijn voorstellen ter verbetering van de handel.
Hoe het ook zij, mijn uitzending en uitrusting voor een onderzoek van Japan blijft hoe dan ook zijn eerste verdienste en daarvoor wil ik hem hier erkentelijk zijn.
Als de heer de Stürler het mooie doel van zijn eigen bestemming, en de bedoelingen die de regering daarmee had, onwrikbaar voor ogen had gehouden, en met volharding had gevolgd, dan zou zijn verblijf in Japan, zijn missie aan het hof van Jedo, en ook zijn overige stappen ter bevordering van de handel en het verwerven van grotere vrijheden, met het succes bekroond zijn, hetgeen ze ongetwijfeld verdienden; ze hadden dan in de geschiedenis van de Nederlandse handel met dit land een glanzend tijdperk gevormd.”

In Von Siebold’s verslag van de Hofreis wordt De Stürler regelmatig genoemd, meestal naar aanleiding van een incident waarbij Von Siebold zich stoorde aan het gedrag van het opperhoofd.
In het officiële dagboek van De Stürler zijn deze incidenten nauwelijks terug te vinden en Von Siebold of “de Doctor” zoals hij aangeduid wordt door De Stürler, wordt zelden genoemd.

Wie was J. de Stürler?
Onderstaande gegevens over J. de Stürler, gekopieerd uit de Genealogische aanteekeningen van de familie de Stürler, werden mij welwillend toegezonden door Mw A. de Sturler.

“ JEAN GUILLAUME DE STÜRLER, Kolonel in Nederlandsche dienst is geboren te Maastricht den 7 December 1774 en overleden te Parijs den 9 Januarij 1855.
Hij trad als Kadet der Artillerie in dienst in 1788, werd onder-Luitenant surnumerair in 1790 en 2de Luitenant den 27 December 1790. Hij woonde de veldtogten bij van 1793 en 1794 onder Zijne Hoogheid den Erfprins van Oranje. Den 18 Augustus 1793 werd hij door een matte kogel op de borst en den 13 September door een kogel aan de regter heup gewond. Hij heeft in 1795 de dienst verlaten, en in civiele dienst geplaatst, werd hij in 1808 als Inspecteur der Belastingen belast met de organisatie in het Departement van Oost- Vriesland; in 1811 was hij Controleur der Belastingen in het Departement van de Eems; daarna is hij verplaatst als Ontvanger principaal in het Arrondissement Assen, Departement van de Wester Eems.
In 1813 werd hij Kapitein der Artillerie bij besluit van het voorloopig Provisioneel Bewind en was den 24 November 1813 als Kommandant der Artillerie bij de bemachtiging van het fort Halfweg (Haarlem) en tot 1 December 1813 bij de inneming van Muiden en de blokkade van Naarden tot 13 Mei 1814.
In 1815, den 21 Januarij, ontving de Kapitein Stürler de benoeming van Inspecteur der lste klasse bij de Indische militaire Administratie; in 1819, den 25 April, die van Inspecteur met rang van tweede Kolonel en eindelijk in December 1819 die van Kolonel en chef der Oost-Indische militaire Administratie en is als zoodanig gepensioneerd den 3 Mei 1827. Intusschen was hij van 1824 -1826 Opperhoofd van den Nederlandschen handel op Japan.
De Kolonel de Stürler was den 21 Februarij 1797 gehuwd met vrouwe Sibilla Elisabeth van Biesen, geboren den 3 Maart 1774 en overleden den 28 September 1807; den 30 Junij 1816 huwde hij andermaal met vrouwe Willemina Maria Koli, geb. 21 Maart 1790 en overleden den 12 October 1817.”
Er is geen portret bekend van J. de Stürler.

Uit het op de website van het SieboldHuis gepubliceerde deel van het dagregister komt De Stürler naar voren als een goed opgeleid man die veel over heeft voor goede banden met Japanners, maar voortdurend problemen heeft met de tolken die de stoet vanaf Deshima begeleidden. Ook Von Siebold schreef in “Nippon” dat de tolken niet te vergelijken zijn met gewone Japanners, omdat ze bedorven zijn door jarenlange omgang met de Nederlanders en de handel op Deshima.
De Stürler werd drie jaar na zijn vertrek uit Japan, voor zijn aandeel in de kaarten affaire, net als Von Siebold “voor eeuwig” verbannen uit Japan.

De transcriptie
Het handschrift van de Stürler in het dagregister was niet altijd makkelijk te ontcijferen. Ik heb gewerkt vanaf een kopie op film in het Nationaal Archief in Den Haag die ik ter plaatse op een beeldscherm heb bekeken en heb opgeslagen een memorystick om thuis te bewerken. Voor assistentie bij het opzoeken van gegevens en het bedienen van de apparatuur ben ik dank verschuldigd aan de heren Leurdijk en Kanhai.
De taal in het dagregister wijkt af van modern Nederlands. Zelfstandige naamwoorden worden er vaak geschreven met een hoofdletter. Veel woorden hebben een afwijkende spelling (bv Dingsdag en Saturdag), op veel plaatsen is de “ch” vervangen door een”g”. De spelling is niet altijd consequent. Zinnen beginnen niet met een hoofdletter en eindigen niet met een punt. Het lijkt daardoor of de “zinnen” heel lang zijn. Een afbreekstreepje bestond nog niet, terwijl er relatief veel woorden afgebroken werden omdat de schrijfruimte beperkt was tot de rechterhelft van de pagina. Er worden regelmatig afkortingen gebruikt voor veelgebruikte woorden als Opper Rapporteur, Gouverneur, Gouvernement etc. Vaak staat de laatste letter van het afgekorte woord in superschrift.

Er is voor gekozen de tekst zoveel mogelijk over te nemen zoals hij 174 jaar geleden is geschreven. Ook woorden die opgeschreven zijn en daarna werden doorgestreept, zijn opgenomen. Letters die ik niet kon ontcijferen zijn aangegeven met een “x”. Om de tekst wat makkelijker leesbaar te maken, heb ik hem verdeeld in korte zinnen. Woorden die tussen “/:” waren geplaatst, zijn tussen ronde haakjes gezet. Eigennamen van Japanners en Japanse plaatsnamen zijn weergegeven zoals ze zijn opgeschreven in het dagregister.

Leiden, 30 juli 2010

Zaturdag 5.

2010-08-05T11:04:00.000+02:00

gaven het nieuws op en ik gaf het Gezag aan den Heer Meylan over voor zooveel het wezenlijke van den dienst betreft, doch volgens overeenkomst met denzelven bleef ik uiterlijk voor den Japanezen het Gezag met hem gelijktijdig behouden.

En hiermee wordt het dagregister afgesloten op heden den 5 augustus 1826

Vrijdag 4.

2010-08-04T11:04:00.001+02:00

Voormiddags komt het tweede Schip ter reede, voor Anker. Het Opperhoofd, de Kapitein en den Ambt Pistorius komen aan Land gaven het nieuws

Donderdag 3.

2010-08-03T11:04:00.000+02:00

’S ochtends om half zes Ure wierden sein schoten gedaan van een Schip in het gezigt.
Om 9 Ure gingen de gecommiteerden Burger en Gozeman naar buiten.
De Panoslieden kwamen op Dezima en Omstreeks den middag Ankerde het Schip Alexander [met] Kapt M. Marcussen ter reede, hebbende aan boord de Ambtenaren voor dit kantoor P. Van Outeren, C. Depmar en A. Manuel.De Kapitein en de Ambtenaren komen aan Land en het nieuws wordt opgegeven.
Des Achterniddags kwam het tweede schip De Onderneming [met] kapt Mr H. Lellz bij de Papenberg voor Anker , aan boord hebbende het Opperhoofd G:F: Meylan en de Ambtenaar van deze Factorij V. Pistorius. De Pamoslieden komen aan Land.

Woensdag 2.

2010-08-02T11:03:00.000+02:00

De Onder Raporteur bragt mij heden het op gister vermeld Translaat waarop ik zegde hem te zullen antwoorden. Ik sprak bij die gelegenheid nogmaals over de reparatiën en zegde dat ik den eisch veel te buitensporig vond.

Dingsdag 1.

2010-08-01T11:03:00.000+02:00

De Hr Oppertolk Sinzeimon kwam bij mij bezoeken. Ik vroeg hem mij de kosten op te geven van de Toonborden [?] van de K. [keizer] en andere geschenken en hetgeen ik nog verder aan hem wegens de reis, zou moeten betalen enz. die hij zegde mij eerstdaags te zullen geven.
De Onder Tolk Gonoski kwam vervolgens. Ik zeg hem dat mij het briefje van Tomifatsiro van vooreergister zoo onverstaanbaar was, dat ik er niets op kon antwoorden noch wilde, dat hij daarin sprak van eenen muur, die niets gemeen heeft met de onderhavige reparatiën en dat ik geene zware en ligte maar slechts gewone Komps Teiler kende, die voor derzelver numerieke waarde op Komps rekening wierden verrekend. Hij zegde mij, mij een Translaat te zullen bezorgen wegens twee xxx voorwerp Glazen door den waarn Scriba te Jedo den Keizer aangeboden. Ik zegde hem daarvan verder niets te weten dan dat ik zulks te Jedo uit een Translaat had vernomen doch dat zoodra hij mij het Translaat, daar hij nu van sprak, zou bezorgen, ik daarop zou antwoorden.
Dr von Siebold en de Teekr de Villeneuve naar buiten gegaan wandelen.

Maandag 31.

2010-07-31T12:00:00.000+02:00

Niets voorgevallen

Zondag 30.

2010-07-30T12:00:00.000+02:00

De ambtr VOFisScher, Gozeman en Burger met barken naar buiten

Zaturdag 29.

2010-07-29T12:00:00.000+02:00

Ik ging verzeld van den Pakhmr omstreeks 9 Ure naar het Gouvt alwaar het gebruikelijke Compliment aan den Gouvr aflegde, hetwelk eveneens beantwoord wierd, wordende ook den Pakhmr door den Secretaris gelukgewenscht over de goede Orde op Dezima staande mijne afwezigheid gehouden
Namidd: ontving ik een briefje van den Opp Rappr omtrent de reparaties hetwelk mij echter uit hoofde van den verwarrende inhoud onbegrijpelijk was, daar hij een van de Tolken is, die het minste hollandsch verstaat en het slechtste schrijft

Vrijdag 28.

2010-07-28T12:00:00.000+02:00

Om half zes Ure namidd: kwam De Hofreis Ondertolk (Jasiro) mij bekend maken, dat de Audiëntie morgen ten Acht Ure des ochtends bepaald was.

Donderdag 27.

2010-07-27T12:00:00.000+02:00

Voormidd: kwam de Ond Rappr en de Tolk Jenzi (voor de Opp Rappr) mij de andere berekeningen brengen van den repar: die juist op de helft was gesteld van de vorige (algemeene) dat is $ 125,475 dan daar dat geld genoemd wierd Comps Zware $ en ik naar de betekenis daarvan vroeg, bleek het uit den opheldering die de eerstgend mij gaf, dat zulks slechts eene fictive berekening was en dat ik de volgende som zou moeten betalen, te weten $ 250,95 komp.
Ik was daarover niet weinig bevreemd en toonde den Ond: rappr aan, dat op de berekening van gister waarop $ 66,1 op de helft waren gesteld met (dus) Comps $ 33, 05 zonder verdere omschrijving en daarbij zegde ik hem dat op de voorige berekening die volgens bijzijnde briefjes van den Opp Rappr in Kompsgeld was berekend voor $ 250,95 zonder eenige meerdere omschrijving, dat ik ook slechts eene soort van Komps Teilen kende en geene Zware en ligte zooals hij beweerde dat bestonden en ik verklaarde hem in die berekening niet te kunnen noch willen treden. Hij scheen daarover verlegen en vertrok zeggende den Opp Rappr er over te zullen spreken

Woensdag 26.

2010-07-26T12:00:00.000+02:00

Heden xxx voormidd: bragt mij de Wachtgehad hebbende Tolk Jezi een briefje van zijnen Schoonvader den Opp Rappr in antwd op mijnen brief aan hem met eene afzonderlijke begrooting van reparatiekosten van het Dak van de Doren ten bedrage gelijk bij de laatste begrooting van $ 66:1 dus Komps $ 33-0-5. Daar diezelfde post op de vorige begrooting alleenlijk met $ 66,1 was uitgetrokken zonder verdere specificaties of aanduiding van de soort van geld nam ik daaruit aanleiding om aan Jensi op te dragen aan zijn’ Vader eene begrooting te vragen ook van de overige reparatiën met dezelfde berekening van het geld in (half of) Komps geld, hem zeggende dat ik liever alle de reparatiën tegelijk wilde bezorgen.
Namiddags kwam de Onder Rappr mij bekendmaken, dat de Gouvr mij den 29e dezer zou afwachten en vroeg mij tevens of ik alsdan geen belet zou hebben. Ik zegde dat ik de eer zou hebben te gaan.
De Ambtr V.O.Fisscher, Burger en Gozeman zijn dezen namiddag naar den Stad geweest

Dingsdag 25.

2010-07-25T12:00:00.000+02:00

Gelijk ook heden niet.

Maandag 24.

2010-07-24T12:00:00.000+02:00

Niets voorgevallen, alnog geen der Rapporteurs vernomen.

Zondag 23.

2010-07-23T12:00:00.000+02:00

ik hem in Substantie antwoordde dat daar deze beide opgaven slechts $ 22=4,2 minder dan de vorige waren, die afslag te gering was om daarop te letten en de posten daarop gebracht alnog te buitensporig hoog waren om die te kunnen debatteren. Dat ik slechts omtrent zijne assertie wegens den tijd van het zetten een van den tuinmuur aanmerkte, dat die muur op zijn hoogst twee jaren en vier maanden had gestaan terwijl de bepleistering reeds sedert lange was afgevallen en dat indien die muur die $ 48 gekost heeft, en voor welker reparatie thans
$ 32 (dus 2/3) gevraagd wordt, goed ware gemaakt geweest, die thans niet zou het geene reparatie zou behoeven, dat hij mij voorstelde om te proberen, om door den Kompradoor of eenen andere Timmerman, naar verkiezing, de reparaties te doen verrigten, doch dat hij wel wist dat ik geene verkiezing [=keus] had en dat daarom zodanige proef weinig zou nutten daar mij alsdan misschien nog meer zou moeten gevraagd worden, doch dat ik in de tegenwoordige berekening niet kunnende treden zoo hij mij geen billijke komen bezorgen, ik vooreerst de reparaties hoe nodig anders wel moest laten blijven, of anderszins daarin trachten te voorzien doordat daar ik, zoo lange het dak van de Doren niet gerepareerd was, bij eventuele komst der Schepen niet vermogt de manufacturen daarin te bergen en hem daarom verzocht mij eene billijke reparatie berekening van de reparaties te doen toekomen. --Ik stuurde hem daarbij de berekening van gister terug.
Genzabro de zoon van den op reis naar Jedo door zelfmoord overleden Tolk Dinzeimon geeft mij kennis van zijne benoeming als temporele Vice ondertolk en dat hij bestemd was om in Stede van wijlen zijne Vader naar Jedo te gaan om daar te verblijven.

Zaturdag 22.

2010-07-22T12:00:00.000+02:00

De Klerk Gozeman naar buiten met den Vice Onder Tolk Tokizero Visschen. Alnog geen Rapporteur noch de opgave.
Om bijna acht Ure dezen avond bragt mij de Vice ond. tolk GienSaimon een briefje van den Opp Rappr\met eene zoogend nadere berekening van den Timmerman en eene van den Metselaar van den vorengend reparaties ten gezamenlijke bedragen van $ 3250-9-5 en alzoo slechts $ 22=4,2 minder dan de vorige, waarbij hij de onbeschaamdheid had te zeggen, dat de kwestieuze Tuinmuur over 4 jaren, toen ik hier kwam gezet was, waarop